Depressiviteit: waarom voelen sommige mensen zich vaker somber dan anderen?

Het is zondagavond. Er is niets bijzonders gebeurd, maar er daalt een zwaar, grijs gevoel over je neer. Plannen waar je naar uitkeek, voelen ineens zinloos, en het is moeilijk om ergens aan te beginnen.

Voor sommige mensen is dit een zeldzame bezoeker. Voor anderen komt het vaak, en zonder duidelijke reden.

Waarom zijn sommige mensen gevoeliger voor sombere stemmingen dan anderen, zelfs als het leven redelijk goed gaat?

Psychologen beschrijven een deel van dit verschil met het facet depressiviteit. In het Big Five-model is het een van de zes facetten van neuroticisme. Het beschrijft hoe gemakkelijk je je verdrietig, neerslachtig en ontmoedigd voelt, en hoe vaak het je ontbreekt aan energie en motivatie.

Wat betekent depressiviteit?

De naam kan misleidend zijn. In de Big Five meet het facet depressiviteit niet de ziekte depressie. Het meet een normale persoonlijkheidsneiging die iedereen in zekere mate heeft: hoe vatbaar je bent voor een sombere stemming en voor een negatief gevoel over jezelf.

Mensen die hoog scoren, herkennen zich vaak hierin:

• Je voelt je vaak neerslachtig of zit in de put, soms zonder duidelijke reden.
• Je kunt hard zijn voor jezelf en soms niet blij zijn met wie je bent.
• Je vindt het moeilijk om op gang te komen, zelfs met dingen die je meestal leuk vindt.
• Tegenslagen kunnen voor jou zwaarder voelen en langer duren dan voor anderen.
• Je hebt misschien het gevoel dat dingen hopeloos zijn, terwijl ze eigenlijk gewoon moeilijk zijn.

Een hoge score betekent niet dat je ziek bent. Veel mensen met een hoge score hebben nooit een depressieve episode gehad, en velen hebben een goed leven met hechte relaties en zinvol werk.

Het gaat erom hoe gemakkelijk je stemming naar beneden kantelt, en hoe lang het duurt voordat die weer omhoogkomt.

Persoonlijkheid en depressie hangen samen

Een grote meta-analyse uit 2010 bundelde 175 studies om te onderzoeken hoe de Big Five samenhangen met depressie, angststoornissen en verslavingsstoornissen bij volwassenen.

Alle diagnostische groepen scoorden hoog op neuroticisme, met een groot gemiddeld verschil vergeleken met mensen zonder die stoornissen. Neuroticisme was over de hele linie het sterkste verband. Veel groepen scoorden ook laag op extraversie, en het grootste effect voor lage extraversie werd gevonden bij dysthymie, een langdurige vorm van depressie.

De analyse mat de brede eigenschap, niet alleen het facet depressiviteit, en laat verbanden zien, geen oorzaken. Maar ze verklaart waarom onderzoekers neuroticisme als een belangrijke risicofactor zien: het verhoogt de kans, zonder de uitkomst te bepalen.

Piekeren: als nadenken het erger maakt

Waarom gaan sommige sombere buien voorbij, terwijl andere dieper worden?

De psycholoog Susan Nolen-Hoeksema besteedde een groot deel van haar loopbaan aan onderzoek naar piekeren (rumineren): de gewoonte om steeds weer na te denken over hoe slecht je je voelt, waarom je je zo voelt en wat dat betekent.

In een studie uit 2000 vond ze dat mensen die geneigd waren te piekeren wanneer ze zich somber voelden, later vaker depressieve stoornissen ontwikkelden, waaronder nieuwe depressieve episodes. Piekeren voorspelde ook angstklachten.

Piekeren voelt als problemen oplossen. Je probeert te begrijpen waarom je je slecht voelt. Maar het houdt je aandacht vooral bij het slechte gevoel, en dat maakt het meestal sterker.

Een persoonlijkheidstrek is niet hetzelfde als een ziekte

Dit is het belangrijkste onderscheid.

Depressie als ziekte is een klinische aandoening, met klachten die langere tijd aanhouden en duidelijk invloed hebben op slaap, eetlust, energie, concentratie en functioneren. Alleen een arts of psycholoog kan die diagnose stellen.

Het facet depressiviteit gaat over een aanleg. Je kunt hoog scoren en nooit ziek worden, en je kunt laag scoren en toch depressief worden na een zwaar verlies of een moeilijke periode.

Een placebogecontroleerde studie uit 2009 illustreert het verschil. Volwassenen met een matige tot ernstige depressie kregen een antidepressivum, cognitieve therapie of een placebo. De patiënten die een placebo kregen, gingen er wat hun depressie betreft flink op vooruit, maar hun scores op neuroticisme veranderden nauwelijks. De ziekte en de persoonlijkheidstrek veranderden niet op dezelfde manier.

Het facet verschilt ook van weinig opgewektheid, een facet van extraversie. Opgewektheid gaat over hoe vaak je vreugde en enthousiasme voelt. Depressiviteit gaat over hoe vaak je je verdrietig en ontmoedigd voelt. Je kunt veel lachen en toch periodes van zware stemming hebben, en je kunt stil en serieus zijn zonder verdrietig te zijn.

Wat betekent een hoge of lage score?

Hoge depressiviteit

Je bent vatbaarder voor periodes van sombere stemming, zelfkritiek en weinig energie. Dat kan het dagelijks leven zwaarder maken, en het kan verstandig zijn om in veeleisende periodes extra goed op jezelf te letten.

Veel hoge scoorders zijn ook reflectief, eerlijk over moeilijke gevoelens en goed in het opvangen van anderen die het zwaar hebben.

Lage depressiviteit

Je bent zelden lang somber en vindt jezelf meestal prima zoals je bent. Tegenslagen zijn vervelend, maar brengen je zelden tot stilstand.

Dat betekent niet dat je beschermd bent tegen depressie. Ingrijpende gebeurtenissen kunnen iedereen treffen. Een lage score betekent vooral dat een sombere stemming niet je standaardstand is.

Beide beschrijvingen gaan over typische neigingen, niet over regels die in elke situatie gelden.

In het dagelijks leven

• Op het werk: Weinig energie kan het moeilijk maken om aan taken te beginnen, zelfs aan eenvoudige. Ze opdelen in kleine stappen maakt vaak een groot verschil.
• In relaties: Als je je somber voelt, is het verleidelijk om je terug te trekken. Iemand die dicht bij je staat vertellen hoe het met je gaat, helpt meestal meer dan je verwacht.
• Zelfbeeld: Hoge scoorders kunnen hun eigen strengste criticus zijn. Vraag je af of je tegen een vriend zou praten zoals je tegen jezelf praat.
• Seizoenen en routines: Velen merken dat slaap, licht, beweging en vaste routines meer invloed hebben op hun stemming dan ze denken.

Kan depressiviteit veranderen?

Ja. Zowel de stemming als de onderliggende neiging kunnen veranderen.

Gedragsactivatie is een van de best onderzochte methoden. Ze is gebaseerd op een eenvoudig idee: in plaats van te wachten tot je zin hebt om iets te doen, plan je kleine, zinvolle activiteiten en doe je ze toch, zodat de stemming de actie kan volgen. Een meta-analyse van 26 gerandomiseerde studies uit 2014 vond dat gedragsactivatie depressieve klachten duidelijk verminderde vergeleken met controlecondities.

In de hierboven genoemde studie uit 2009 leidden zowel medicatie als cognitieve therapie tot meer verandering in neuroticisme dan een placebo. Persoonlijkheid ligt niet in steen gebeiteld.

Andere dingen die kunnen helpen:

• Merk op wanneer je begint te piekeren, en schakel over naar iets concreets wat je kunt doen.
• Blijf activiteiten doen die je een gevoel van grip of plezier geven, ook als je er geen zin in hebt.
• Zorg voor genoeg slaap, daglicht en lichaamsbeweging. Dat lost niet alles op, maar het helpt.

Een Big Five-score is geen diagnose. Als je je twee weken of langer de meeste dagen somber voelt, of als het je slaap, werk of relaties beïnvloedt, praat dan met je huisarts of een psycholoog. Heb je gedachten aan zelfdoding, zoek dan direct hulp.

Veelgestelde vragen

Betekent een hoge score op het facet depressiviteit dat ik depressief ben?

Nee. Het facet meet een persoonlijkheidsneiging, geen ziekte. Veel mensen met een hoge score zijn niet depressief. Twijfel je over je eigen situatie, praat dan met je huisarts.

Kan ik hoog scoren op depressiviteit en toch gelukkig zijn?

Ja. Een hoge score betekent dat je vatbaarder bent voor sombere periodes, niet dat je altijd ongelukkig bent. Velen hebben een goed leven met veel vreugde, maar merken dat hun stemming gemakkelijker inzakt dan bij anderen.

Waarom vraagt het facet depressiviteit naar hoe ik mezelf zie?

Omdat zelfkritiek en een sombere stemming vaak samengaan. Niet van jezelf houden en lekker in je vel zitten zijn twee kanten van dezelfde neiging die het facet probeert te vangen.

Hoe wordt depressiviteit gemeten in de Big Five-test?

Onze test is gebaseerd op de IPIP-NEO-120, waarin elk facet met vier uitspraken wordt gemeten. Bij depressiviteit gaan ze over je vaak neerslachtig voelen, niet van jezelf houden, vaak in de put zitten en (omgekeerd gescoord) lekker in je vel zitten. Lees de score als een aanwijzing voor een patroon, niet als een volledige beschrijving van jou.

Ontdek waar jij scoort

Depressiviteit is maar een van de zes facetten van neuroticisme. Je kunt vatbaar zijn voor sombere stemmingen en toch laag scoren op boosheid, angst of kwetsbaarheid.

Doe de Big Five-test en bekijk je hele profiel, met alle 30 facetten.

Bronnen

• Kotov, R., Gamez, W., Schmidt, F. & Watson, D. (2010). Linking "big" personality traits to anxiety, depressive, and substance use disorders: A meta-analysis. Psychological Bulletin, 136(5), 768–821.
• Nolen-Hoeksema, S. (2000). The role of rumination in depressive disorders and mixed anxiety/depressive symptoms. Journal of Abnormal Psychology, 109(3), 504–511.
• Tang, T. Z., DeRubeis, R. J., Hollon, S. D., Amsterdam, J., Shelton, R. & Schalet, B. (2009). Personality change during depression treatment: A placebo-controlled trial. Archives of General Psychiatry, 66(12), 1322–1330.
• Ekers, D., Webster, L., Van Straten, A., Cuijpers, P., Richards, D. & Gilbody, S. (2014). Behavioural activation for depression; an update of meta-analysis of effectiveness and sub group analysis. PLOS ONE, 9(6), e100100.
• Johnson, J. A. (2014). Measuring thirty facets of the Five Factor Model with a 120-item public domain inventory: Development of the IPIP-NEO-120. Journal of Research in Personality, 51, 78–89.