Kwetsbaarheid: waarom blokkeren sommige mensen onder druk?

Het examen begint. Je slaat het opgavenblad open, leest de eerste vraag, en ineens is je hoofd leeg. Alles wat je gisteren nog wist, is weg.

Of het gebeurt op het werk: drie dingen gaan tegelijk mis, de telefoon blijft rinkelen en je weet niet waar je moet beginnen. Je hart gaat tekeer en je wilt alleen nog maar weg.

Ondertussen pakt de collega naast je rustig het ene na het andere aan.

Waarom blokkeren of panikeren sommige mensen onder druk, terwijl anderen helder blijven denken?

Psychologen beschrijven een deel van dit verschil met het facet kwetsbaarheid. In het Big Five-model is het een van de zes facetten van neuroticisme. Het beschrijft hoe goed je je staande houdt als de stress toeslaat: of je het hoofd koel houdt, of je overweldigd, verward en hulpeloos voelt.

Wat betekent kwetsbaarheid?

Kwetsbaarheid gaat in de Big Five over hoe je reageert wanneer de eisen zich opstapelen. Het gaat niet over hoe gevoelig of open je bent als mens, zoals het woord in het dagelijks taalgebruik soms wordt gebruikt.

Mensen die hoog scoren, herkennen zich vaak hierin:

• Je raakt snel in paniek wanneer er iets onverwachts gebeurt.
• Je voelt je overweldigd wanneer er veel tegelijk gebeurt.
• Je hebt soms het gevoel dat je dingen niet aankunt.
• Het is moeilijk om in een crisis helder te denken.
• Je kijkt vaak naar anderen om de leiding te nemen als het lastig wordt.

Een hoge score betekent niet dat je zwak bent of dat je moeilijke situaties niet aankunt. Het betekent dat stress je meer kost, en dat je vermogen om helder te denken en te handelen er sneller door wordt aangetast.

Het gaat er niet om hoeveel stress je hebt, maar hoe sterk die je uit balans brengt.

Niet meer stress, maar sterkere reacties

Hebben mensen met een hoog neuroticisme gewoon een stressvoller leven?

Niall Bolger en Elizabeth Schilling volgden 339 mensen die zes weken lang elke dag hun kleine dagelijkse stressoren en hun stemming rapporteerden. Ze wilden weten of mensen met een hoog neuroticisme zich slechter voelden omdat ze meer stressoren tegenkwamen, of omdat ze sterker reageerden op dezelfde stressoren.

Beide speelden een rol. Samen verklaarden blootstelling en reactiviteit meer dan 40 procent van het verschil in onrust tussen mensen met een hoog en een laag neuroticisme. Maar reactiviteit woog twee keer zo zwaar als blootstelling.

Het onderzoek mat neuroticisme als geheel, niet alleen het facet kwetsbaarheid. Maar het wijst naar de kern van waar dit facet over gaat: het is niet vooral de hoeveelheid stress die verschilt, maar hoe hard die aankomt.

Stress maakt denken moeilijker

Wanneer mensen zeggen dat ze onder druk "dichtklappen", is dat niet alleen een gevoel.

Een meta-analyse uit 2016 van Grant Shields, Matthew Sazma en Andrew Yonelinas bundelde experimenten waarin mensen onder acute stress werden gezet en daarna cognitieve taken kregen. Stress verslechterde het werkgeheugen, het vermogen om informatie vast te houden en ermee te werken. Het verslechterde ook de cognitieve flexibiliteit, het vermogen om te schakelen tussen taken en manieren van denken.

Dat zijn precies de vaardigheden die je nodig hebt wanneer er meerdere dingen tegelijk misgaan. Mensen die hoog scoren op kwetsbaarheid zijn niet minder bekwaam. Maar wanneer stress harder aankomt, gaat er tijdelijk meer van dat vermogen verloren.

Waarom bekwame mensen dichtklappen

Sian Beilock en Thomas Carr bestudeerden een verwant verschijnsel: choking under pressure, wanneer bekwame mensen slechter presteren dan normaal juist omdat het ertoe doet.

In hun experimenten ging putten bij golf, een vaardigheid die grotendeels op de automatische piloot loopt als ze goed geoefend is, onder druk achteruit. Een rekentaak met letters, die nog stap voor stap aandacht vroeg, ging niet achteruit. De verklaring volgens de onderzoekers is dat druk ons laat letten op bewegingen die normaal vanzelf gaan, en dat die aandacht zelf de vaardigheid verstoort.

Interessant genoeg verdween het dichtklappen wanneer de deelnemers het putten hadden geoefend onder omstandigheden die bedoeld waren om ze zich sterk van zichzelf bewust te maken. Ze raakten eraan gewend om te presteren terwijl ze zich van zichzelf bewust waren, en de druk bracht ze niet meer van hun stuk.

Het onderzoek gaat over prestatiedruk in het algemeen, niet over het persoonlijkheidsfacet. Maar het laat iets nuttigs zien: je kunt aan druk wennen door te oefenen onder omstandigheden die op de echte situatie lijken.

Kwetsbaarheid is niet hetzelfde als angst of weinig zelfvertrouwen

Kwetsbaarheid wordt vaak verward met twee andere facetten.

Angst gaat vooral over wat er vooraf gebeurt: zorgen en spanning over wat er mis zou kunnen gaan. Kwetsbaarheid gaat over wat er tijdens gebeurt: of je de grip verliest wanneer de druk er echt op staat. Sommigen piekeren wekenlang, maar redden zich prima op de dag zelf. Anderen maken zich nauwelijks zorgen, maar raken in paniek wanneer het gebeurt.

Zelfeffectiviteit, bij zorgvuldigheid, gaat over je overtuiging dat je dingen voor elkaar kunt krijgen. Het overlapt met kwetsbaarheid, maar is breder en rustiger: het betreft je algemene vertrouwen in je eigen bekwaamheid, niet je reactie in het heetst van de strijd.

Het facet verschilt ook van het kwetsbaarheid-stressmodel dat in de klinische psychologie wordt gebruikt om te verklaren waarom sommige mensen een psychische aandoening ontwikkelen. Je kunt daar meer over lezen in Kwetsbaarheid en stress.

Wat betekent een hoge of lage score?

Hoge kwetsbaarheid

Druk en chaos raken je sterk, en je voelt je misschien eerder overweldigd dan anderen. In veeleisende periodes is het verstandig om jezelf te beschermen tegen te veel gelijktijdige eisen.

Veel hoge scoorders zijn zich ook goed bewust van hun grenzen en goed in het vragen om hulp. Dat is vaak een kracht, geen zwakte. Ze nemen crises ook vaak serieus in plaats van ze te onderschatten.

Lage kwetsbaarheid

Je blijft onder druk meestal kalm en helder, en anderen kijken misschien naar jou als het hectisch wordt. Crises zijn vervelend, maar verlammen je zelden.

De keerzijde kan zijn dat je te veel op je neemt omdat het kan, of dat je moeilijk begrijpt dat anderen het zwaar hebben. Kalm zijn is niet hetzelfde als onaangedaan zijn; stress kan zijn tol eisen, ook als het niet zichtbaar is.

Beide beschrijvingen gaan over typische neigingen, niet over regels die in elke situatie gelden.

In het dagelijks leven

• Op het werk: Deadlines, onderbrekingen en veel taken tegelijk zijn het zwaarst. De eerstvolgende stap opschrijven kan chaos hanteerbaar maken.
• Examens en presentaties: Oefenen onder realistische omstandigheden, met een timer of publiek, maakt de echte situatie minder onbekend.
• Bij crises thuis: Een eenvoudig plan dat je vooraf hebt gemaakt, zoals wie je belt en wat je eerst doet, vermindert de noodzaak om op het moment zelf helder te denken.
• In relaties: Het helpt om mensen die dicht bij je staan te vertellen dat je even tijd nodig hebt om jezelf te herpakken als het hectisch wordt.

Kan kwetsbaarheid veranderen?

Persoonlijkheid is vrij stabiel, maar ligt niet vast.

Een grote review uit 2017 bundelde 207 studies en vond dat psychologische interventies samenhingen met duidelijke veranderingen in gemeten persoonlijkheidstrekken, vooral emotionele stabiliteit, oftewel lager neuroticisme. De veranderingen traden vaak binnen een paar maanden op en hielden stand bij de follow-up.

Ook hoe je de stressreactie van je lichaam interpreteert, lijkt ertoe te doen. Jeremy Jamieson, Matthew Nock en Wendy Berry Mendes vroegen een deel van de deelnemers om hun bonzende hart en snelle ademhaling tijdens een stressvolle taak te zien als een teken dat het lichaam zich klaarmaakte om te presteren. Vergeleken met controlegroepen lieten deze deelnemers een gezondere stressreactie van hart en bloedvaten zien en besteedden ze minder aandacht aan negatieve informatie.

Andere dingen die kunnen helpen:

• Deel de situatie op in één ding tegelijk. Vraag je af: wat is de allereerstvolgende stap?
• Adem een minuut langzaam voordat je handelt. Dat geeft je denken de kans om bij te komen.
• Oefen onder druk in veilige situaties, zodat de echte situatie vertrouwder voelt.

Een Big Five-score is geen diagnose. Als stress vaak tot paniek leidt, of als je langere tijd het gevoel hebt dat je het dagelijks leven niet aankunt, kan het helpen om met je huisarts of een psycholoog te praten.

Veelgestelde vragen

Betekent hoge kwetsbaarheid dat ik zwak ben?

Nee. Het facet meet hoe sterk stress je raakt, niet je karakter of je waarde. Veel mensen die hoog scoren op kwetsbaarheid bereiken veel, maar hebben daar meer herstel en een betere planning voor nodig.

Is kwetsbaarheid hetzelfde als een paniekstoornis?

Nee. Een paniekstoornis is een klinische aandoening met terugkerende, onverwachte paniekaanvallen. Het facet beschrijft een normale neiging om je onder druk overweldigd te voelen, die iedereen in zekere mate heeft.

Kan ik laag scoren op angst maar hoog op kwetsbaarheid?

Ja. Je kunt je vooraf weinig zorgen maken en je toch overweldigd voelen wanneer de situatie er echt is. Dat is een van de redenen waarom de facetten je meer vertellen dan de totaalscore op neuroticisme.

Hoe wordt kwetsbaarheid gemeten in de Big Five-test?

Onze test is gebaseerd op de IPIP-NEO-120, waarin elk facet met vier uitspraken wordt gemeten. Bij kwetsbaarheid gaan ze over snel in paniek raken, overweldigd worden door gebeurtenissen, het gevoel hebben dingen niet goed aan te kunnen en (omgekeerd gescoord) onder druk kalm blijven. Lees de score als een aanwijzing voor een patroon, niet als een volledige beschrijving van jou.

Ontdek waar jij scoort

Kwetsbaarheid is maar een van de zes facetten van neuroticisme. Je kunt je onder druk overweldigd voelen en toch laag scoren op boosheid, depressiviteit of ongematigdheid.

Doe de Big Five-test en bekijk je hele profiel, met alle 30 facetten.

Bronnen

• Bolger, N. & Schilling, E. A. (1991). Personality and the problems of everyday life: The role of neuroticism in exposure and reactivity to daily stressors. Journal of Personality, 59(3), 355–386.
• Shields, G. S., Sazma, M. A. & Yonelinas, A. P. (2016). The effects of acute stress on core executive functions: A meta-analysis and comparison with cortisol. Neuroscience & Biobehavioral Reviews, 68, 651–668.
• Beilock, S. L. & Carr, T. H. (2001). On the fragility of skilled performance: What governs choking under pressure? Journal of Experimental Psychology: General, 130(4), 701–725.
• Jamieson, J. P., Nock, M. K. & Mendes, W. B. (2012). Mind over matter: Reappraising arousal improves cardiovascular and cognitive responses to stress. Journal of Experimental Psychology: General, 141(3), 417–422.
• Roberts, B. W. et al. (2017). A systematic review of personality trait change through intervention. Psychological Bulletin, 143(2), 117–141.
• Johnson, J. A. (2014). Measuring thirty facets of the Five Factor Model with a 120-item public domain inventory: Development of the IPIP-NEO-120. Journal of Research in Personality, 51, 78–89.