Vertrouwen: is het naïef om vreemden te vertrouwen?

Je verkoopt online een fiets. Een koper vraagt of hij hem nu meteen mag meenemen en het geld vanavond overmaakt. Hij lijkt aardig en heeft een geloofwaardige reden.

Sommige mensen zeggen zonder aarzelen ja. Anderen zouden er niet over piekeren, en vinden dat de eerste groep erom vraagt om opgelicht te worden.

Wie heeft gelijk? Is het vertrouwen van vreemden een teken van naïviteit, of is wantrouwen de duurdere vergissing?

Psychologen onderzoeken deze vraag al tientallen jaren. In het Big Five-model heet de neiging om het beste van anderen aan te nemen vertrouwen. Het is een van de zes facetten van aangenaamheid, en het beschrijft hoe gemakkelijk je gelooft dat mensen eerlijk zijn en het goed bedoelen.

Wat betekent vertrouwen?

Vertrouwen als persoonlijkheidsfacet gaat niet over één specifiek persoon, zoals je partner of je beste vriend. Het is een algemene verwachting over mensen die je nog niet goed kent.

Mensen die hoog scoren, herkennen zich vaak hierin:

• Je gaat ervan uit dat de meeste mensen goede bedoelingen hebben.
• Je neemt wat mensen zeggen voor waar aan, tot je reden hebt om dat niet te doen.
• Je geeft anderen het voordeel van de twijfel als er iets misgaat.
• Je steekt weinig energie in het controleren van anderen.

Mensen die laag scoren, verwachten eerder verborgen motieven, checken beweringen dubbel en blijven op hun hoede tot anderen hun vertrouwen hebben verdiend.

Vertrouwen is niet hetzelfde als goedgelovigheid. Goedgelovig zijn betekent dat je de signalen mist dat iemand liegt. Zoals we zullen zien, gaan veel vertrouwen en slecht beoordelingsvermogen niet per se samen.

Waar het om gaat, is je uitgangspunt over mensen, niet of je bewijs negeert wanneer het opduikt.

Mensen die vertrouwen, zijn niet goedgeloviger

Een veelgehoorde aanname is dat mensen die anderen snel vertrouwen gewoon slecht zijn in het herkennen van leugenaars.

De Japanse sociaal psycholoog Toshio Yamagishi en zijn collega's testten dit in een reeks experimenten. Ze maten algemeen vertrouwen met een vragenlijst en keken daarna hoe goed mensen anderen inschatten.

Mensen met veel vertrouwen waren gevoeliger dan mensen met weinig vertrouwen voor informatie die erop wees dat iemand onbetrouwbaar was. Ze voorspelden ook nauwkeuriger hoe anderen zich zouden gedragen in een eenmalig spel waarin zowel samenwerken als bedriegen mogelijk was.

Yamagishi interpreteerde dit zo dat vertrouwen een soort sociale intelligentie kan zijn. Wie goed is in het opmerken van waarschuwingssignalen, kan het zich veroorloven om open te staan voor nieuwe relaties. Wie die vaardigheid mist, beschermt zich misschien door aan te nemen dat iedereen hem wil bedriegen.

Waarom we anderen onderschatten

Als vertrouwen niet naïef is, waarom zijn zoveel mensen dan cynisch?

Detlef Fetchenhauer en David Dunning kwamen in 2010 met een mogelijk antwoord. Deelnemers aan hun studie bekeken korte video's van vreemden en besloten per persoon of ze die in een economisch spel zouden vertrouwen.

Over het geheel genomen onderschatten de deelnemers hoe betrouwbaar de vreemden werkelijk waren, zelfs als ze betaald kregen om goed te raden.

De onderzoekers wezen op een leerprobleem. Als je iemand vertrouwt en die persoon stelt je teleur, dan merk je dat, en het doet pijn. Als je weigert iemand te vertrouwen, kom je nooit te weten dat die persoon eerlijk zou zijn geweest. Je ervaring is scheefgetrokken richting teleurstellingen.

Toen deelnemers feedback kregen over elke persoon, of ze die nu hadden vertrouwd of niet, werden ze minder cynisch.

Cynisme kan duur uitvallen

Wantrouwen beschermt je tegen uitbuiting. Maar het heeft ook een prijs.

Olga Stavrova en Daniel Ehlebracht analyseerden grote, landelijk representatieve enquêtes uit de Verenigde Staten en Duitsland. Mensen met cynische opvattingen over de menselijke natuur verdienden jaren later minder geld dan minder cynische mensen. In de Duitse gegevens remde cynisme aan het begin de inkomensgroei in de negen jaar daarna.

Het effect bleef bestaan nadat er rekening was gehouden met de Big Five-eigenschappen. De onderzoekers stelden een mechanisme voor: cynische mensen gaan samenwerking uit de weg en steken moeite in controleren en zichzelf beschermen, en lopen zo kansen mis.

Er was één belangrijke uitzondering. In een dataset uit 41 landen was het negatieve effect van cynisme zwakker in landen met veel moorden, weinig prosociaal gedrag en veel cynisme in de samenleving. Met andere woorden: wantrouwen levert minder op, tenzij het wantrouwen toevallig terecht is.

Vertrouwen is niet hetzelfde als betrouwbaar zijn

Vertrouwen gaat over wat je van anderen verwacht. Of je zelf eerlijk en rechtvaardig bent, is een andere vraag.

In de Big Five wordt je eigen eerlijkheid en je onwil om anderen uit te buiten gemeten met een apart facet, moraal. Die twee gaan vaak samen, maar niet altijd. Je kunt volkomen eerlijk zijn en toch verwachten dat anderen vals spelen, en je kunt snel vertrouwen en zelf toch de hoek afsnijden.

Weinig vertrouwen is ook niet hetzelfde als paranoia. Gezonde scepsis hoort bij een normale persoonlijkheid. Achterdocht die zo sterk wordt dat ze je relaties, werk of dagelijks leven aantast, is iets anders, en een Big Five-score kan dat niet diagnosticeren.

Wat betekent een hoge of lage score?

Veel vertrouwen

Je gaat er meestal van uit dat mensen eerlijk zijn en het goed bedoelen. Dat maakt het makkelijk om samen te werken, taken uit handen te geven en nieuwe relaties aan te gaan, en anderen voelen zich vaak gerespecteerd door jou.

Het risico is dat je teleurgesteld of uitgebuit wordt door de enkeling die je vertrouwen niet verdient, vooral in situaties waarin er veel op het spel staat en je de ander niet kent.

Weinig vertrouwen

Je bent voorzichtig met de motieven van anderen en wilt bewijs voordat je op hen bouwt. Dat kan je beschermen bij onderhandelingen, zakelijke deals en situaties waarin iemand misbruik van je zou kunnen maken.

Het risico is dat je goede kansen misloopt, of dat anderen zich zonder reden verdacht voelen. Zoals het onderzoek laat zien, heeft voorzichtigheid ook een prijs.

Beide beschrijvingen gaan over typische neigingen, niet over regels die in elke situatie gelden.

In het dagelijks leven

• Op het werk: Mensen met veel vertrouwen delegeren makkelijker en worden vaak gezien als fijne collega's. Mensen met weinig vertrouwen kunnen waardevol zijn in functies zoals audit, beveiliging en kwaliteitscontrole.
• In relaties: Vertrouwen maakt het makkelijker om je veilig te voelen, maar blind vertrouwen kan het moeilijk maken om waarschuwingssignalen te zien. Weinig vertrouwen kan je beschermen, maar kan een relatie ook uithollen als je partner zich voortdurend gecontroleerd voelt.
• Met vreemden: Mensen met veel vertrouwen knopen makkelijker een gesprek aan, lenen dingen uit en nemen hulp aan. Mensen met weinig vertrouwen houden beleefd afstand.
• Online: Oplichters richten zich op iedereen. Goede gewoonten, zoals controleren of de betaling binnen is voordat je spullen meegeeft, zijn nuttig, wat je score ook is.

Kan vertrouwen veranderen?

Persoonlijkheid is redelijk stabiel, maar vertrouwen ligt niet vast.

Michael Poulin en Claudia Haase analyseerden gegevens van bijna 200.000 mensen in 83 landen en volgden ruim 1.200 Amerikanen gedurende vier jaar. Oudere volwassenen rapporteerden meer vertrouwen dan jongere, en het vertrouwen nam in alle leeftijdsgroepen in de loop van de tijd toe. Meer vertrouwen voorspelde ook een toenemend welbevinden.

De studie van Fetchenhauer en Dunning bevat een praktische les: cynisme groeit deels doordat we alleen leren van de gevallen waarin vertrouwen verkeerd uitpakte. Een paar manieren om een realistischer beeld te krijgen:

• Let op de keren dat mensen hun beloften nakomen, niet alleen op wanneer ze die breken.
• Begin met kleine daden van vertrouwen met weinig risico en kijk wat er gebeurt.
• Maak onderscheid tussen situaties waarin vertrouwen weinig kost en situaties waarin het loont om eerst te controleren.
• Vraag je af of je voorzichtigheid gebaseerd is op deze persoon, of op een slechte ervaring met iemand anders.

Veelgestelde vragen

Is het naïef om veel vertrouwen te hebben?

Niet per se. Onderzoek van Yamagishi en collega's liet zien dat mensen met veel vertrouwen beter dan mensen met weinig vertrouwen signalen van onbetrouwbaarheid oppikten. Vertrouwen wordt pas naïef als je duidelijke waarschuwingssignalen over het hoofd ziet.

Is weinig vertrouwen een teken van paranoia?

Nee. Weinig vertrouwen is een normale variatie in persoonlijkheid en weerspiegelt vaak voorzichtigheid. Als de achterdocht heel sterk is en het moeilijk maakt om te functioneren, kan het zinvol zijn om met een huisarts of psycholoog te praten, maar een testscore alleen zegt daar niets over.

Kan ik anderen vertrouwen zonder uitgebuit te worden?

Ja. Vertrouwen en voorzichtigheid gaan prima samen. Je kunt uitgaan van goede trouw en er toch voor zorgen dat belangrijke afspraken op papier staan en dat er eerst betaald wordt voordat je iets levert.

Hoe wordt vertrouwen gemeten in de Big Five-test?

Onze test is gebaseerd op de IPIP-NEO-120, waarin elk facet wordt gemeten met vier uitspraken. Voor vertrouwen gaan ze over anderen vertrouwen, geloven in de goede bedoelingen van anderen, vertrouwen op wat mensen zeggen en (omgekeerd gescoord) mensen wantrouwen. Lees de score als een aanwijzing voor een patroon, niet als een volledige beschrijving van jou.

Ontdek waar jij scoort

Vertrouwen is maar een van de zes facetten van aangenaamheid. Je kunt veel vertrouwen hebben en toch laag scoren op bescheidenheid of samenwerking.

Doe de Big Five-test en bekijk je hele profiel, met alle 30 facetten.

Bronnen

• Yamagishi, T., Kikuchi, M. & Kosugi, M. (1999). Trust, gullibility, and social intelligence. Asian Journal of Social Psychology, 2(1), 145–161.
• Fetchenhauer, D. & Dunning, D. (2010). Why so cynical? Asymmetric feedback underlies misguided skepticism regarding the trustworthiness of others. Psychological Science, 21(2), 189–193.
• Stavrova, O. & Ehlebracht, D. (2016). Cynical beliefs about human nature and income: Longitudinal and cross-cultural analyses. Journal of Personality and Social Psychology, 110(1), 116–132.
• Poulin, M. J. & Haase, C. M. (2015). Growing to trust: Evidence that trust increases and sustains well-being across the life span. Social Psychological and Personality Science, 6(6), 614–621.
• Johnson, J. A. (2014). Measuring thirty facets of the Five Factor Model with a 120-item public domain inventory: Development of the IPIP-NEO-120. Journal of Research in Personality, 51, 78–89.