Moraal: waarom blijven sommige mensen eerlijk als niemand kijkt?

De zelfscankassa in de supermarkt mist een product. Niemand heeft het gemerkt, en niemand zal het ooit merken.

Sommige mensen lopen zonder nadenken terug en betalen. Anderen halen hun schouders op en vinden het het probleem van de winkel. De meesten van ons zijn waarschijnlijk wel eens in een vergelijkbare situatie geweest, met een belastingaangifte, een declaratie of een spelletje waarbij je stiekem naar de antwoorden kon kijken.

Waarom blijven sommige mensen eerlijk, zelfs als valsspelen gratis en onzichtbaar zou zijn?

Een deel van het antwoord ligt in wat de Big Five moraal noemt. Het is een van de zes facetten van aangenaamheid, en het beschrijft hoe weinig iemand bereid is om anderen te bedriegen, te manipuleren of uit te buiten om vooruit te komen.

Wat betekent moraal?

De naam kan misleidend zijn. Het facet gaat niet over religieuze overtuigingen, politieke waarden of welke morele regels je vindt dat de samenleving moet hebben. Het gaat om eerlijkheid en oprechtheid tegenover anderen. In het oorspronkelijke NEO-model heet hetzelfde facet straightforwardness, oftewel oprechtheid.

Het gaat over hoe je in de praktijk met mensen omgaat. Mensen die hoog scoren, herkennen zich vaak hierin:

• Je vindt het ongemakkelijk om mensen te gebruiken voor je eigen doelen.
• Je verliest liever dan dat je wint door vals te spelen.
• Je zegt wat je bedoelt, in plaats van spelletjes te spelen.
• Je zit de plannen van anderen niet bewust dwars.

Mensen die laag scoren, zijn eerder bereid de waarheid wat te buigen of tactisch te spelen als dat loont. Dat maakt ze geen criminelen. Velen vinden gewoon dat een zekere mate van strategie en discretie hoort bij hoe de wereld werkt.

Waar het om gaat, is niet wat je juist vindt, maar of je bereid bent anderen uit te buiten als je de kans krijgt.

De meeste mensen liegen minder dan ze zouden kunnen

De economen Urs Fischbacher en Franziska Föllmi-Heusi bedachten een eenvoudig experiment. Deelnemers gooiden in hun eentje met een dobbelsteen en gaven zelf het aantal ogen door. Hoe hoger het getal, hoe meer geld ze kregen. Niemand kon de afzonderlijke worp controleren.

Omdat de werkelijke verdeling van een dobbelsteen bekend is, konden de onderzoekers toch zien hoeveel er in de groep als geheel werd valsgespeeld.

Ongeveer 20 procent loog zoveel als maar mogelijk was. Maar 39 procent was volkomen eerlijk, ook al had niemand hen kunnen betrappen. Veel van de rest logen maar een beetje: ze gaven een hoger getal op, maar niet het getal dat het meeste opleverde.

Zowel volledige eerlijkheid als volledige oneerlijkheid komt dus voor, en een grote groep komt ergens daartussenin uit.

"Een klein beetje" valsspelen

Waarom zou iemand een beetje liegen, maar niet helemaal?

Nina Mazar, On Amir en Dan Ariely kwamen in 2008 met een verklaring. De meeste mensen zien zichzelf graag als eerlijk. Daarom spelen ze genoeg vals om er voordeel uit te halen, maar niet zoveel dat ze zichzelf als oneerlijk moeten zien.

In hun eerste experiment speelden deelnemers die eerst probeerden de Tien Geboden op te noemen minder vals bij een latere taak. Dat resultaat werd beroemd. Maar toen 25 onderzoeksgroepen het experiment herhaalden met een gezamenlijk protocol en bijna 5.800 deelnemers, verdween het effect van de morele herinnering.

Het idee dat mensen hun zelfbeeld beschermen, is nog steeds invloedrijk, maar eenvoudige trucs om mensen eerlijker te maken, bleken minder betrouwbaar dan eerst gedacht.

Wie liegt er? Persoonlijkheid maakt verschil

De situatie doet ertoe. Een meta-analyse van 565 experimenten door Philipp Gerlach en collega's vond dat oneerlijkheid afhing van factoren zoals de hoogte van de beloning, maar ook van kenmerken van de persoon, zoals geslacht en leeftijd.

En persoonlijkheid? Daniel Heck en collega's analyseerden opnieuw 16 studies met ruim 5.000 deelnemers die allemaal de kans hadden gehad om vals te spelen bij een dobbelsteentaak.

De sterkste voorspeller was een eigenschap die Honesty-Humility (eerlijkheid-nederigheid) heet, uit het HEXACO-persoonlijkheidsmodel. Hoe hoger mensen op deze eigenschap scoorden, hoe kleiner de kans dat ze valsspeelden. De onderzoekers beschreven het effect als middelgroot tot groot, en het bleef overeind los van andere eigenschappen, leeftijd en geslacht.

Van de Big Five-eigenschappen hing alleen aangenaamheid samen met valsspelen, maar die voegde niets toe bovenop Honesty-Humility.

Waarom is dat hier belangrijk? Honesty-Humility hoort niet bij de Big Five, maar overlapt sterk met twee facetten van aangenaamheid: moraal en bescheidenheid. De studie mat het facet moraal niet direct, maar ze laat zien dat de neiging om anderen niet uit te buiten iets is waarin mensen echt verschillen, en dat het zich toont in gedrag, niet alleen in vragenlijsten.

Moraal is niet hetzelfde als regels volgen

Je haalt moraal makkelijk door elkaar met plichtsbesef, een facet van zorgvuldigheid.

Plichtsbesef gaat over beloften nakomen, regels volgen en doen waartoe je je hebt verplicht. Moraal gaat over het niet uitbuiten van andere mensen.

Stel je twee werknemers voor. De een vult de formulieren altijd correct in en is altijd op tijd, maar strijkt zonder problemen de eer op voor het idee van een collega. De ander is slordig met het papierwerk, maar zou een collega nooit bedriegen. De eerste scoort hoog op plichtsbesef, de tweede hoog op moraal.

Moraal verschilt ook van liberalisme, dat gaat over je houding tegenover gezag en traditie, niet over hoe eerlijk je met mensen omgaat.

Een lage score is geen teken van psychopathie of een andere stoornis. Manipulatie en gevoelloosheid in hun extreme vormen worden beschreven in het artikel over de duistere kern van de persoonlijkheid, maar een gewoon Big Five-profiel kan niets diagnosticeren.

Wat betekent een hoge of lage score?

Hoge moraal

Je bent oprecht en ziet weinig nut in toneelspel of manipulatie. Mensen vinden het meestal makkelijk om met je om te gaan, omdat ze weten waar ze aan toe zijn.

De keerzijde is dat je misschien onvoorbereid bent als anderen tactisch spelen, en dat je onderhandelingen of kantoorpolitiek uitputtend vindt.

Lage moraal

Je bent eerder bereid strategisch te zijn en je kaarten tegen de borst te houden. In sommige situaties, zoals harde onderhandelingen of concurrerende markten, kan dat een voordeel zijn.

Het betekent niet dat je geen principes hebt. Vaak weerspiegelt het de overtuiging dat een zekere mate van tactiek nodig is en dat anderen hetzelfde doen. Maar als anderen ontdekken dat je hen hebt uitgebuit, kan het moeilijk zijn om het vertrouwen te herstellen.

Beide beschrijvingen gaan over typische neigingen, niet over regels die in elke situatie gelden.

In het dagelijks leven

• Op het werk: Hoge scoorders worden vaak gezien als betrouwbare collega's en rechtvaardige leidinggevenden. Lage scoorders kunnen zich makkelijker door politiek en onderhandelingen heen bewegen, maar lopen het risico op den duur vertrouwen te verliezen.
• In relaties: Eerlijkheid is een fundament van de meeste hechte relaties. Hoge scoorders verwachten vaak dezelfde openheid van hun partner en kunnen diep gekwetst worden door bedrog.
• Bij spelletjes en sport: Sommige mensen kunnen het nooit over hun hart verkrijgen om vals te spelen bij een bordspel, zelfs niet tegen kinderen. Anderen zien kleine trucjes als onderdeel van de lol.
• Geld en formulieren: Belastingaangiften, declaraties en verzekeringen zijn klassieke situaties waarin niemand meekijkt en waarin het verschil zichtbaar wordt.

Kan moraal veranderen?

Persoonlijkheid is redelijk stabiel, maar ligt niet vast. Een heel grote studie van Christopher Soto en collega's vergeleek ruim 1,2 miljoen mensen tussen 10 en 65 jaar. Bij volwassenen wezen de leeftijdsverschillen overwegend in de richting van meer rijpheid en aanpassing. De studie vergeleek leeftijdsgroepen in plaats van dezelfde mensen in de tijd te volgen, dus ze laat verschillen tussen leeftijden zien, niet verandering binnen elke persoon.

Tegelijk laat het onderzoek naar valsspelen zien dat de situatie veel uitmaakt. Grote beloningen en weinig risico zijn voor de meeste mensen verleidelijk. Als je meer in lijn met je waarden wilt handelen, kan het effectiever zijn om je omgeving te veranderen dan op wilskracht te vertrouwen:

• Vermijd situaties waarin valsspelen makkelijk en verleidelijk is, in plaats van jezelf op de proef te stellen.
• Besluit van tevoren hoe je zult handelen, voordat de verleiding opduikt.
• Denk aan de persoon aan de andere kant, niet alleen aan het abstracte systeem.
• Wees eerlijk tegen jezelf over de kleine uitzonderingen die je jezelf toestaat.

Veelgestelde vragen

Betekent een hoge score dat ik een beter mens ben?

Nee. Het facet meet één neiging, niet je waarde als mens. Moreel karakter omvat veel meer, zoals mededogen, moed en rechtvaardigheid, en je kunt hoog scoren op moraal en toch andere blinde vlekken hebben.

Betekent een lage score dat ik oneerlijk ben?

Niet per se. Lage scoorders zijn eerder bereid strategisch te zijn, maar velen hebben duidelijke grenzen voor wat ze aanvaardbaar vinden. De score zegt iets over een neiging, niet over specifieke handelingen.

Waarom liegen de meeste mensen maar een beetje?

Volgens Mazar en collega's willen de meesten van ons onszelf als eerlijk zien. Kleine leugens kun je wegredeneren, grote niet. Daarom spelen veel mensen in experimenten een beetje vals, maar niet zoveel als ze zouden kunnen.

Hoe wordt moraal gemeten in de Big Five-test?

Onze test is gebaseerd op de IPIP-NEO-120, waarin elk facet wordt gemeten met vier uitspraken. Voor moraal worden alle vier omgekeerd gescoord: ze gaan over anderen gebruiken om je doelen te bereiken, bedriegen om vooruit te komen, profiteren van anderen en de plannen van anderen belemmeren. Lees de score als een aanwijzing voor een patroon, niet als een volledige beschrijving van jou.

Ontdek waar jij scoort

Moraal is maar een van de zes facetten van aangenaamheid. Je kunt heel eerlijk zijn en toch laag scoren op vertrouwen of sympathie.

Doe de Big Five-test en bekijk je hele profiel, met alle 30 facetten.

Bronnen

• Fischbacher, U. & Föllmi-Heusi, F. (2013). Lies in disguise: An experimental study on cheating. Journal of the European Economic Association, 11(3), 525–547.
• Mazar, N., Amir, O. & Ariely, D. (2008). The dishonesty of honest people: A theory of self-concept maintenance. Journal of Marketing Research, 45(6), 633–644.
• Verschuere, B. et al. (2018). Registered Replication Report on Mazar, Amir, and Ariely (2008). Advances in Methods and Practices in Psychological Science, 1(3), 299–317.
• Gerlach, P., Teodorescu, K. & Hertwig, R. (2019). The truth about lies: A meta-analysis on dishonest behavior. Psychological Bulletin, 145(1), 1–44.
• Heck, D. W., Thielmann, I., Moshagen, M. & Hilbig, B. E. (2018). Who lies? A large-scale reanalysis linking basic personality traits to unethical decision making. Judgment and Decision Making, 13(4), 356–371.
• Soto, C. J., John, O. P., Gosling, S. D. & Potter, J. (2011). Age differences in personality traits from 10 to 65: Big Five domains and facets in a large cross-sectional sample. Journal of Personality and Social Psychology, 100(2), 330–348.
• Johnson, J. A. (2014). Measuring thirty facets of the Five Factor Model with a 120-item public domain inventory: Development of the IPIP-NEO-120. Journal of Research in Personality, 51, 78–89.