Liberalisme: is je politieke kijk een deel van je persoonlijkheid?

Je vult een persoonlijkheidstest in en beantwoordt vragen over fantasie, kunst en gevoelens. Dan vraagt een uitspraak opeens of je geneigd bent op progressieve of op conservatieve politieke kandidaten te stemmen. Een andere vraagt of we criminaliteit hard moeten aanpakken.

Wat heeft politiek met persoonlijkheid te maken?

Meer dan je misschien denkt, maar waarschijnlijk niet op de manier die je verwacht.

In het Big Five-model heet dit deel van de test liberalisme. Het is een van de zes facetten van openheid voor ervaring. Ondanks de naam gaat het facet niet vooral over op welke partij je stemt. Het beschrijft een diepere houding: hoe bereid je bent om gezag, conventies en tradities ter discussie te stellen, en hoe goed je je voelt bij het idee dat goed en fout van de situatie kunnen afhangen.

Wat betekent liberalisme?

Psychologen noemen dit facet soms psychologisch liberalisme, om het te onderscheiden van partijpolitiek. Aan de ene kant staan mensen die graag gevestigde regels en tradities uitdagen. Aan de andere kant staan mensen die de stabiliteit, zekerheid en gedeelde normen waarderen die tradities bieden.

Mensen die hoog scoren, herkennen zich vaak hierin:

• Je stelt gezag en gevestigde waarheden makkelijk ter discussie.
• Je vindt dat regels en tradities gerechtvaardigd moeten worden, niet zomaar gevolgd.
• Je ziet morele vragen eerder als complex dan als zwart-wit.
• Je bent doorgaans voorstander van hervorming en verandering in de samenleving.
• Je noemt jezelf vaak politiek progressief of links.

Mensen die laag scoren, herkennen zich vaak hierin:

• Je hecht waarde aan traditie, orde en duidelijke regels.
• Je vindt dat gevestigde instellingen er vaak met een goede reden zijn.
• Je gelooft dat sommige dingen gewoon goed of fout zijn.
• Je vindt dat het overtreden van regels duidelijke gevolgen moet hebben.
• Je noemt jezelf vaak politiek conservatief.

Geen van beide kanten is juister of volwassener dan de andere. Ze weerspiegelen verschillende prioriteiten, en beide hebben sterke kanten.

Het gaat er niet om welke partij je steunt, maar hoe je je verhoudt tot gezag, traditie en morele zekerheid.

Een woord over het woord "liberaal"

De uitspraken in onze test zijn oorspronkelijk in het Engels geschreven, in een Amerikaanse context. In de Verenigde Staten betekent "liberal" ruwweg centrumlinks, en "conservative" rechts.

In Nederland en België betekent "liberaal" meestal iets anders. Daar denk je eerder aan partijen als de VVD, Open VLD of de MR, en aan steun voor de vrije markt, ondernemerschap en individuele vrijheid. Economisch staan liberalen dan vaak rechts van het midden, terwijl ze op sommige maatschappelijke kwesties juist vrijzinnig kunnen zijn. Wie zichzelf in die zin liberaal noemt, bedoelt dus niet hetzelfde als een Amerikaan die zichzelf "liberal" noemt.

Daarom vraagt de Nederlandse versie van de test niet of je jezelf liberaal noemt, maar of je geneigd bent op progressieve of op conservatieve politieke kandidaten te stemmen. Ook die woorden zijn niet overal even eenduidig, en veel kiezers passen niet netjes in één hokje. De naam van het facet, liberalisme, verwijst hier naar de psychologische houding die hierboven is beschreven, niet naar de liberale politieke stroming.

Houd dat in je achterhoofd als je je score leest. Het facet meet iets echts, maar de woorden waarmee het wordt gemeten, zijn gekleurd door de cultuur waaruit ze komen.

Persoonlijkheid en politiek: een echt verband

Er is degelijk onderzoek dat laat zien dat persoonlijkheid en politieke opvattingen met elkaar samenhangen.

Een onderzoek uit 2008 combineerde verschillende methoden: persoonlijkheidsvragenlijsten, observaties van gedrag in sociale interacties en zelfs een inspectie van slaapkamers en kantoren van mensen. De onderzoekers vonden consistente verschillen tussen progressieven en conservatieven, vooral samenhangend met twee trekken: openheid voor ervaring en zorgvuldigheid.

Over het algemeen waren progressieven ruimdenkender, nieuwsgieriger en meer op zoek naar het nieuwe, terwijl conservatieven ordelijker, conventioneler en beter georganiseerd waren. De verschillen waren het duidelijkst bij maatschappelijke kwesties, minder bij economische.

Een groot Amerikaans onderzoek onder kiezers uit 2010 bevestigde dat persoonlijkheid ertoe doet, en dat het effect van persoonlijkheid op politieke opvattingen even groot kan zijn als het effect van opleiding of inkomen. Maar het liet ook zien dat de verbanden verschillen tussen economische en maatschappelijke kwesties, en tussen groepen mensen.

Niet overal hetzelfde

Het meeste van dit onderzoek is in de Verenigde Staten gedaan. Geldt het ook elders?

Een onderzoek uit 2017 gebruikte gegevens uit de World Values Survey in 21 landen op alle continenten. De belangrijkste bevindingen over persoonlijkheid en ideologie werden bevestigd. Maar de effecten verschilden aanzienlijk van land tot land en konden niet zomaar voor de hele wereld worden veralgemeend.

Wat het betekent om "conservatief" of "progressief" te zijn, hangt af van wat in jouw samenleving traditioneel is. In het ene land kan het verdedigen van traditie betekenen dat je een sterke verzorgingsstaat verdedigt. In een ander land kan het het tegenovergestelde betekenen.

Zit het in onze genen?

Een onderzoek uit 2014 combineerde gegevens van meer dan 12.000 tweelingparen in vijf democratieën, verzameld over vier decennia. De onderzoekers vonden dat genetische factoren een rol spelen bij de vorming van politieke ideologie, bij bijna alle manieren waarop die werd gemeten en in alle onderzochte populaties.

Tegelijk vonden ze geen afzonderlijk gen voor politieke opvattingen. De invloed, als die bestaat, lijkt te komen van duizenden genetische varianten die elk een heel klein effect hebben.

Dat betekent niet dat iemand als conservatief of progressief wordt geboren. Het betekent dat onderliggende aanleg, zoals hoe we reageren op onzekerheid, verandering en regels, sommige opvattingen voor ons natuurlijker kan laten voelen dan andere. Opvoeding, ervaringen en de samenleving waarin we leven, doen er nog steeds veel toe.

Liberalisme is niet hetzelfde als moraal

Een van de uitspraken in de test gaat over de vraag of er een absoluut goed en fout bestaat. Het is makkelijk om dit verkeerd te lezen als een vraag over hoe moreel je bent. Dat is het niet.

Een bekend onderzoek uit 2009 vond dat progressieven en conservatieven allebei om moraal geven, maar verschillende morele zorgen benadrukken. Progressieven leunden het meest op zorg voor anderen en eerlijkheid. Conservatieven putten gelijkmatiger uit een bredere reeks zorgen: zorg en eerlijkheid, maar ook loyaliteit aan de groep, respect voor gezag en zuiverheid of heiligheid.

Met andere woorden: een hoge score op liberalisme betekent niet dat je zwakkere normen en waarden hebt, en een lage score betekent niet dat je star of onvriendelijk bent. Eerlijkheid en fair play tegenover anderen worden gemeten door een ander facet, moraal, binnen aangenaamheid.

Liberalisme is ook niet hetzelfde als avontuurlijkheid. Je kunt dol zijn op reizen en nieuw eten en toch traditie in de samenleving waarderen, of andersom.

Wat betekent een hoge of lage score?

Hoog liberalisme

Je stelt regels, gezag en conventies snel ter discussie en voelt je op je gemak bij morele grijze gebieden. Je staat misschien open voor nieuwe manieren om de samenleving in te richten en bent sceptisch over "zo hebben we het altijd gedaan".

De keerzijde kan zijn dat je de waarde van stabiele instellingen en gedeelde normen onderschat, of over het hoofd ziet waarom een traditie ooit is ontstaan.

Laag liberalisme

Je hecht waarde aan orde, traditie en duidelijke morele grenzen. Je vindt dat regels en instellingen vaak zwaarbevochten ervaring in zich dragen, en dat de samenleving het best werkt wanneer mensen erop kunnen vertrouwen.

De keerzijde kan zijn dat je minder snel ziet wanneer een regel zijn doel heeft overleefd, of dat je moeilijk begrijpt waarom mensen met conventies breken.

Beide beschrijvingen gaan over typische neigingen, niet over regels die in elke situatie gelden.

In het dagelijks leven

• Op het werk: Hoge scoorders stellen vaak routines ter discussie en stellen nieuwe werkwijzen voor. Lage scoorders helpen vaak om te behouden wat werkt en zorgen ervoor dat regels worden nageleefd.
• In relaties: Partners delen niet altijd dezelfde politieke opvattingen. Verschillen hoeven geen probleem te zijn als beiden zich gerespecteerd voelen.
• In discussies: Het helpt vaak om te bedenken dat de ander waarschijnlijk niet minder moreel is, maar waarden anders afweegt.
• In de samenleving: Een samenleving heeft meestal allebei nodig: mensen die aandringen op verandering, en mensen die beschermen wat werkt.

Kan liberalisme veranderen?

Politieke opvattingen zijn verrassend stabiel. Een onderzoek uit 2020 volgde Amerikanen gedurende een groot deel van hun volwassen leven. Politieke houdingen bleken op lange termijn opmerkelijk stabiel.

Als mensen wel veranderden, gingen ze echter vaker van progressief naar conservatief dan andersom. Dat geeft enige steun aan de volkswijsheid dat mensen met de jaren conservatiever worden, al is de verandering veel kleiner dan het gezegde doet vermoeden.

Grote levensgebeurtenissen, nieuwe omgevingen en relaties kunnen toch verschuiven hoe mensen de wereld zien. En ongeacht waar je scoort, kan het nuttig zijn om:

• de sterkste versie te beschrijven van een opvatting waar je het niet mee eens bent;
• je af te vragen welke waarde achter een standpunt zit, niet alleen welk standpunt het is;
• op te merken of je reageert op wie iets zegt in plaats van op wat iemand zegt.

Veelgestelde vragen

Betekent een hoge score dat ik op een bepaalde partij stem?

Nee. Het facet meet algemene houdingen tegenover gezag, traditie en morele zekerheid. Veel mensen combineren opvattingen op manieren die niet netjes bij één partij passen, en de betekenis van woorden als "liberaal" en "progressief" verschilt per land.

Waarom vraagt een persoonlijkheidstest naar politiek?

Omdat houdingen tegenover gezag en traditie een stabiel onderdeel zijn van hoe mensen zich tot de wereld verhouden, en ze samenhangen met openheid voor ervaring. De politieke uitspraken zijn een eenvoudige, zij het onvolmaakte, manier om die houding te meten.

Is het beter om hoog of laag te scoren?

Nee. Beide kanten hebben sterke en zwakke punten. Onderzoek doet vermoeden dat mensen aan beide kanten om moraal geven, maar verschillende waarden zwaarder laten wegen.

Hoe wordt liberalisme gemeten in de Big Five-test?

Onze test is gebaseerd op de IPIP-NEO-120, waarin elk facet wordt gemeten met vier uitspraken. Bij liberalisme gaan ze over geneigd zijn op progressieve politieke kandidaten te stemmen en geloven dat er geen absoluut goed of fout is, en, omgekeerd gescoord, geneigd zijn op conservatieve politieke kandidaten te stemmen en geloven dat we criminaliteit hard moeten aanpakken. Lees de score als een aanwijzing voor een patroon, niet als een volledige beschrijving van jou.

Ontdek waar jij scoort

Liberalisme is maar een van de zes facetten van openheid voor ervaring. Je kunt laag scoren op liberalisme en toch hoog op verbeelding, artistieke interesses of intellect.

Doe de Big Five-test en bekijk je hele profiel, met alle 30 facetten.

Bronnen

• Carney, D. R., Jost, J. T., Gosling, S. D. & Potter, J. (2008). The secret lives of liberals and conservatives: Personality profiles, interaction styles, and the things they leave behind. Political Psychology, 29(6), 807–840.
• Gerber, A. S., Huber, G. A., Doherty, D., Dowling, C. M. & Ha, S. E. (2010). Personality and political attitudes: Relationships across issue domains and political contexts. American Political Science Review, 104(1), 111–133.
• Fatke, M. (2017). Personality traits and political ideology: A first global assessment. Political Psychology, 38(5), 881–899.
• Hatemi, P. K. et al. (2014). Genetic influences on political ideologies: Twin analyses of 19 measures of political ideologies from five democracies and genome-wide findings from three populations. Behavior Genetics, 44(3), 282–294.
• Graham, J., Haidt, J. & Nosek, B. A. (2009). Liberals and conservatives rely on different sets of moral foundations. Journal of Personality and Social Psychology, 96(5), 1029–1046.
• Peterson, J. C., Smith, K. B. & Hibbing, J. R. (2020). Do people really become more conservative as they age? The Journal of Politics, 82(2), 600–611.
• Johnson, J. A. (2014). Measuring thirty facets of the Five Factor Model with a 120-item public domain inventory: Development of the IPIP-NEO-120. Journal of Research in Personality, 51, 78–89.