Verbeelding: is dagdromen tijdverspilling?

Je zit in de bus en kijkt uit het raam. Opeens ben je ergens heel anders: je plant een reis die er misschien nooit komt, speelt een gesprek opnieuw af of verzint een verhaal over de vrouw op de stoel voor je.

En dan mis je je halte.

Als kind kreeg je misschien te horen dat je moest ophouden met dagdromen en moest opletten. Maar is wegdromen in je eigen gedachten echt alleen maar tijdverspilling?

In het Big Five-model heet de neiging om een rijk innerlijk leven te leiden verbeelding. Het is een van de zes facetten van openheid voor ervaring en beschrijft hoeveel iemand geniet van fantasie, dagdromen en verzonken zijn in gedachten.

Wat betekent verbeelding?

In het dagelijks taalgebruik betekent "fantasierijk" vaak creatief of goed in het bedenken van ideeën. In de persoonlijkheidspsychologie is het facet smaller. Het gaat erom hoeveel ruimte je innerlijke wereld inneemt, en hoe graag je daar vertoeft.

Mensen die hoog scoren, herkennen zich vaak hierin:

• Je hebt een levendig innerlijk leven en ziet makkelijk scènes, mensen en plaatsen voor je.
• Je laat je gedachten graag de vrije loop, ook zonder doel.
• Je dagdroomt vaak, en je vindt het fijn.
• Je kunt zo diep in je eigen gedachten wegzakken dat je niet meer merkt wat er om je heen gebeurt.
• De werkelijkheid kan soms wat saai aanvoelen vergeleken met wat je je kunt voorstellen.

Een hoge verbeelding betekent niet dat je het contact met de werkelijkheid kwijt bent, en ook niet dat je per se artistiek bent. Het beschrijft een voorkeur, geen talent.

Het gaat er niet om hoe creatief je bent, maar hoe graag je tijd doorbrengt in je eigen gedachten.

De meesten van ons dwalen veel vaker af dan we denken

Dagdromen is niet iets wat alleen dromers doen.

Onderzoekers aan Harvard ontwikkelden een smartphone-app die mensen op willekeurige momenten van de dag benaderde en vroeg wat ze aan het doen waren, waar ze aan dachten en hoe ze zich voelden. Ze ontdekten dat mensen bijna net zo vaak aan iets anders dachten als aan wat ze op dat moment werkelijk deden.

Het onderzoek liet ook zien dat afdwalende gedachten meestal samengingen met een slechtere stemming op dat moment. De onderzoekers vatten het samen in de titel van hun artikel: een afdwalende geest is een ongelukkige geest.

Dat klinkt als slecht nieuws voor dagdromers. Maar het onderzoek mat het afdwalen van gedachten op het moment zelf, niet verbeelding als persoonlijkheidstrek. En zoals de volgende onderzoeken laten zien, maakt de inhoud van de dagdroom veel uit.

Dagdromen kunnen je betere ideeën geven

Veel mensen hebben hun beste idee gekregen onder de douche of tijdens een wandeling. Een onderzoek uit 2012 testte dit in het lab.

De deelnemers werkten eerst aan een creativiteitstaak: zo veel mogelijk ongewone toepassingen bedenken voor alledaagse voorwerpen. Daarna kregen ze een pauze. Sommigen deden een veeleisende taak, sommigen een makkelijke taak die ruimte liet om af te dwalen, sommigen rustten uit en sommigen kregen helemaal geen pauze.

Toen ze terugkeerden naar dezelfde problemen, gingen degenen die de makkelijke taak hadden gedaan duidelijk meer vooruit dan de anderen. Die groep rapporteerde ook meer afdwalende gedachten, maar niet meer bewust nadenken over de taak zelf.

De onderzoekers concludeerden dat eenvoudige bezigheden waarbij je gedachten kunnen afdwalen, creatief probleemoplossen kunnen bevorderen. Het idee is niet dat je over het probleem nadenkt, maar dat je geest vrij is om zelf verbanden te leggen.

Niet alle dagdromen zijn hetzelfde

De psycholoog Jerome L. Singer bestudeerde decennialang dagdromen en onderscheidde verschillende stijlen. Een onderzoek uit 1997 vergeleek deze stijlen met de Big Five bij 103 jongvolwassenen.

De resultaten zeiden veel:

• Positief, constructief dagdromen, speels, levendig en vaak vooruitkijkend, hing samen met openheid voor ervaring.
• Schuldbewust en somber dagdromen, waarbij gedachten blijven cirkelen rond zorgen en fouten, hing samen met neuroticisme.
• Slechte controle over de aandacht, je gedachten niet kunnen vasthouden waar je ze wilt hebben, hing negatief samen met zorgvuldigheid.

Met andere woorden: het facet verbeelding gaat vooral over de eerste soort, genieten van je innerlijke wereld. Piekeren en malen horen ergens anders in het persoonlijkheidsmodel thuis.

Verbeelding is niet hetzelfde als maladaptief dagdromen

Er is een verschijnsel dat onderzoekers maladaptief dagdromen noemen. Het beschrijft mensen die elke dag urenlang in gedetailleerde fantasiewerelden doorbrengen, zo erg dat ze relaties, werk en andere verantwoordelijkheden verwaarlozen, en die het gevoel hebben dat ze er niet mee kunnen stoppen.

Een dagboekonderzoek uit 2018 volgde 77 mensen die zichzelf als maladaptieve dagdromers beschouwden gedurende 14 dagen. Op dagen waarop het dagdromen toenam, namen ook klachten als een sombere stemming, angst en obsessief-compulsieve symptomen toe, samen met meer negatieve emoties.

Maladaptief dagdromen is geen officiële diagnose, maar een begrip dat onderzoekers nog in kaart aan het brengen zijn. Het belangrijkste is het verschil: een hoge score op verbeelding betekent dat je geniet van je innerlijke wereld. Bij maladaptief dagdromen gaat het om het verliezen van de controle erover, en erom dat het meer kost dan het oplevert.

Als dagdromen zo veel ruimte inneemt dat het je last bezorgt of je werk, school of relaties in de weg zit, kan het helpen om met je huisarts of een psycholoog te praten. Een Big Five-score kan je niet vertellen of dit op jou van toepassing is.

Wat betekent een hoge of lage score?

Hoge verbeelding

Je hebt een rijk innerlijk leven en gebruikt je fantasie vaak om de wereld interessanter te maken. Je bent misschien goed in het voorstellen van mogelijkheden, spelen met ideeën en zien hoe dingen anders zouden kunnen.

De keerzijde kan zijn dat je op de verkeerde momenten wegdroomt: in vergaderingen, in gesprekken of in de bus wanneer je had moeten uitstappen.

Lage verbeelding

Je staat meer met beide benen in het hier en nu. Je hebt liever feiten dan fantasie en richt je eerder op wat echt en concreet is dan op wat zou kunnen.

Dat is geen gebrek aan creativiteit. Veel lage scoorders zijn praktische probleemoplossers die zien wat er werkelijk voor hen ligt, en die goed zijn in het afmaken van waar ze aan beginnen.

Beide beschrijvingen gaan over typische neigingen, niet over regels die in elke situatie gelden.

In het dagelijks leven

• Op het werk: Een hoge verbeelding kan een troef zijn in banen die vragen om nieuwe ideeën, verhalen of vooruit plannen. Routinetaken kunnen je gedachten ruimte geven om af te dwalen, ten goede of ten kwade.
• In gesprekken: Je raakt misschien af en toe de draad kwijt omdat een gedachte je ergens anders heen bracht. Veel mensen met een hoge verbeelding waarderen partners die hen kunnen volgen op hun mentale zijpaden.
• Bij het leren: Je voorstellen wat je leest, kan het makkelijker maken om het te onthouden. Tegelijk kunnen lange colleges al snel een startpunt voor dagdromen worden.
• In je vrije tijd: Boeken, films, games en rollenspellen zijn natuurlijke plekken voor een sterke verbeelding.

Kan verbeelding veranderen?

Persoonlijkheid is vrij stabiel, maar niet onveranderlijk. Waar je vaak wel invloed op hebt, is wanneer je gedachten afdwalen.

In een gerandomiseerd onderzoek uit 2013 volgden deelnemers een mindfulnesscursus van twee weken. Daarna hadden ze minder afleidende gedachten tijdens tests, en presteerden ze beter op zowel een test voor begrijpend lezen als een test voor het werkgeheugen.

Dat betekent niet dat je moet stoppen met dagdromen. Een nuttigere aanpak voor velen is zelf te kiezen wanneer je je gedachten laat afdwalen:

• Gebruik wandelingen, douchen of eenvoudige klusjes bewust als "denktijd".
• Als je je moet concentreren, merk dan op wanneer je gedachten afdwalen en breng ze rustig terug.
• Schrijf ideeën op die bij je opkomen, zodat je ze niet hoeft vast te houden.
• Let erop of je dagdromen speels of somber zijn. Piekeren is iets anders dan verbeelding en vraagt misschien om een andere aanpak.

Veelgestelde vragen

Is dagdromen een teken van lage intelligentie of luiheid?

Nee. Iedereen dagdroomt, en onderzoek wijst erop dat het creatief probleemoplossen kan helpen. Het wordt vooral een probleem wanneer het op het verkeerde moment gebeurt, of wanneer de inhoud vooral uit zorgen en gepieker bestaat.

Ben ik creatief als ik hoog scoor op verbeelding?

Niet per se. Het facet meet hoeveel je geniet van je innerlijke wereld, niet hoe goed je bent in het maken van iets. Verbeelding kan een bron van creativiteit zijn, maar er is oefening en inspanning nodig om ideeën om te zetten in iets concreets.

Wat is het verschil tussen verbeelding en intellect?

Verbeelding gaat over fantasie en innerlijke beelden, terwijl intellect gaat over plezier in abstracte ideeën, theorieën en redeneren. Je kunt genieten van dagdromen zonder van filosofische discussies te houden, en andersom.

Hoe wordt verbeelding gemeten in de Big Five-test?

Onze test is gebaseerd op de IPIP-NEO-120, waarin elk facet wordt gemeten met vier uitspraken. Bij verbeelding gaan ze over een levendige fantasie hebben, genieten van ongebreidelde fantasieën, houden van dagdromen en graag in gedachten verzonken zijn. Lees de score als een aanwijzing voor een patroon, niet als een volledige beschrijving van jou.

Ontdek waar jij scoort

Verbeelding is maar een van de zes facetten van openheid voor ervaring. Je kunt hoog scoren op verbeelding en toch laag op artistieke interesses of avontuurlijkheid.

Doe de Big Five-test en bekijk je hele profiel, met alle 30 facetten.

Bronnen

• Killingsworth, M. A. & Gilbert, D. T. (2010). A wandering mind is an unhappy mind. Science, 330(6006), 932.
• Baird, B., Smallwood, J., Mrazek, M. D., Kam, J. W. Y., Franklin, M. S. & Schooler, J. W. (2012). Inspired by distraction: Mind wandering facilitates creative incubation. Psychological Science, 23(10), 1117–1122.
• Zhiyan, T. & Singer, J. L. (1997). Daydreaming styles, emotionality and the Big Five personality dimensions. Imagination, Cognition and Personality, 16(4), 399–414.
• Soffer-Dudek, N. & Somer, E. (2018). Trapped in a daydream: Daily elevations in maladaptive daydreaming are associated with daily psychopathological symptoms. Frontiers in Psychiatry, 9, 194.
• Mrazek, M. D., Franklin, M. S., Phillips, D. T., Baird, B. & Schooler, J. W. (2013). Mindfulness training improves working memory capacity and GRE performance while reducing mind wandering. Psychological Science, 24(5), 776–781.
• Johnson, J. A. (2014). Measuring thirty facets of the Five Factor Model with a 120-item public domain inventory: Development of the IPIP-NEO-120. Journal of Research in Personality, 51, 78–89.