Artistieke interesses: waarom krijgen sommige mensen kippenvel van muziek?

Er begint een liedje op de radio. Het refrein bouwt op, een stem breekt precies op het juiste moment, en opeens voel je een rilling over je nek en armen lopen. Je krijgt kippenvel.

De persoon naast je heeft het liedje nauwelijks door.

Waarom raken muziek, een schilderij of een uitzicht sommige mensen lichamelijk, terwijl anderen er min of meer onberoerd door blijven?

Een deel van het antwoord ligt misschien in wat psychologen artistieke interesses noemen. In het Big Five-model is dit een van de zes facetten van openheid voor ervaring. Het facet beschrijft hoeveel waarde iemand hecht aan kunst en schoonheid, en hoe makkelijk iemand opgaat in esthetische ervaringen, zowel in de kunst als in de natuur.

Wat betekent artistieke interesses?

De naam kan misleidend zijn. Het facet gaat er niet om of je schildert, een instrument bespeelt of veel weet van kunstgeschiedenis. Het gaat erom hoeveel schoonheid voor je betekent, en hoe sterk je erop reageert.

Mensen die hoog scoren, herkennen zich vaak hierin:

• Je vindt dat kunst ertoe doet, niet alleen als decoratie maar als iets betekenisvols.
• Je ziet schoonheid in dingen waar anderen langs lopen: licht op een muur, de vorm van een boom, een mooi geformuleerde zin.
• Je kunt helemaal opgaan in muziek, een film of een landschap.
• Je geniet van poëzie, musea, concerten of theater.
• Sterke esthetische ervaringen kunnen je lichamelijk raken.

Een hoge score betekent niet dat je artistiek begaafd of geschoold bent, al zijn veel hoge scoorders dat wel. Het gaat ook niet over goede of slechte smaak.

Het gaat er niet om wat je mooi vindt, maar hoeveel schoonheid voor je betekent en hoe diep je haar binnenlaat.

Rillingen: wereldwijd een kenmerk van openheid

De rilling die veel mensen voelen bij het luisteren naar muziek wordt vaak esthetische rillingen of frisson genoemd.

De persoonlijkheidsonderzoeker Robert McCrae merkte op dat één enkele uitspraak in een veelgebruikte persoonlijkheidstest, die vraagt of mensen zulke rillingen hebben ervaren, in Amerikaanse steekproeven een van de beste kenmerken van openheid voor ervaring was.

Daarna bekeek hij gegevens uit 51 culturen in een groot internationaal project. In de meeste daarvan was dezelfde uitspraak opnieuw een van de beste kenmerken van openheid. Het verschijnsel kon bovendien worden uitgedrukt in alle talen die werden onderzocht.

McCrae concludeerde dat esthetische rillingen een universele emotionele ervaring lijken te zijn, en een van de duidelijkste tekenen van een open persoonlijkheid.

Het gaat niet om welke muziek je mooi vindt

Als rillingen samenhangen met openheid, komt dat dan gewoon doordat open mensen naar complexere muziek luisteren, zoals klassiek of jazz?

Een onderzoek uit 2011 onderzocht precies dat. Jongvolwassenen beantwoordden vragen over rillingen, persoonlijkheid, muziekvoorkeur en luistergewoonten. Openheid voor ervaring was de sterkste voorspeller van hoe vaak mensen rillingen kregen van muziek.

Openheid voorspelde wel een voorkeur voor meer beschouwelijke en complexe genres. Maar de keuze van het genre voorspelde op haar beurt geen rillingen. Wat telde, was hoe mensen in het dagelijks leven met muziek omgingen: wie vaker luisterde en meer waarde hechtte aan muziek, kreeg vaker rillingen.

Met andere woorden: het is niet je afspeellijst die je kippenvel geeft, maar de manier waarop je luistert.

Wil je meer weten over muzieksmaak? Lees wat je muzieksmaak zegt over je persoonlijkheid.

Gemeten in het lab, niet alleen gerapporteerd

Een zwakte van veel onderzoeken is dat ze leunen op wat mensen over zichzelf zeggen. Een onderzoek uit 2016 probeerde daarom rillingen rechtstreeks op te wekken.

Honderd studenten vulden een persoonlijkheidstest in en luisterden daarna naar vijf muziekstukken die waren gekozen omdat ze mensen vaak rillingen bezorgen. De onderzoekers maten de rillingen zowel via zelfrapportage als via huidgeleiding, een lichamelijke maat voor opwinding.

Wie hoger scoorde op openheid, ervoer meer rillingen. Het verband gold voor de trek als geheel en voor vijf van de zes facetten van openheid, waaronder het facet dat het dichtst bij artistieke interesses ligt. De onderzoekers opperen dat hoe aandachtig mensen luisteren belangrijker kan zijn dan eerder werd gedacht.

Wat gebeurt er in de hersenen?

Een klassiek hersenscanonderzoek uit 2001 liet deelnemers hun eigen muziek meenemen die hun steevast rillingen bezorgde. Toen de rillingen sterker werden, veranderde de activiteit in hersengebieden die te maken hebben met beloning, emotie en opwinding.

Dat zijn dezelfde systemen die reageren op andere sterke genoegens, zoals eten en seks. Het onderzoek mat geen persoonlijkheid, maar het laat zien dat intense esthetische ervaringen niet zomaar een kwestie van smaak zijn. Ze spreken enkele van de meest basale systemen aan die we hebben.

Kunst waarderen is niet hetzelfde als kunst maken

Het is verleidelijk om aan te nemen dat mensen met hoge artistieke interesses zelf ook creatief of artistiek moeten zijn. Het onderzoek geeft een genuanceerder beeld.

Een onderzoek uit 2016 met 1.035 deelnemers vond dat openheid, in de zin van betrokkenheid bij waarneming, fantasie, esthetiek en emotie, creatieve prestaties in de kunsten voorspelde. De meer intellectuele kant van de trek, intellect, voorspelde juist creatieve prestaties in de wetenschappen.

Er is dus een verband tussen esthetische openheid en artistieke prestaties. Maar het facet meet interesse en ontvankelijkheid, geen vaardigheid. Je kunt diep geraakt worden door een concert zonder één noot te kunnen spelen, en een bekwame vakman kan een vrij praktische verhouding tot schoonheid hebben.

Artistieke interesses zijn ook niet hetzelfde als emotionaliteit, dat gaat over bewustzijn van je eigen gevoelens in het algemeen, niet specifiek over reacties op kunst en schoonheid.

Wat betekent een hoge of lage score?

Hoge artistieke interesses

Schoonheid doet ertoe voor je, en je gaat makkelijk op in kunst, muziek en natuur. Misschien zoek je concerten, tentoonstellingen of mooie plekken op, en reageer je sterk wanneer iets je raakt.

Je bent misschien ook gevoeliger voor lelijke of chaotische omgevingen en vindt het moeilijker om die te negeren.

Lage artistieke interesses

Je hebt een meer praktische verhouding tot kunst en esthetiek. Je kunt genieten van een goede film of een goed nummer, maar je zoekt kunst niet op om de kunst zelf, en je wordt er zelden lichamelijk door geraakt.

Dat betekent niet dat het je ontbreekt aan gevoel of diepgang. Veel lage scoorders vinden betekenis in andere dingen, zoals mensen, praktisch werk, sport of het oplossen van concrete problemen.

Beide beschrijvingen gaan over typische neigingen, niet over regels die in elke situatie gelden.

In het dagelijks leven

• Op het werk: Hoge scoorders hechten vaak waarde aan esthetiek in hun omgeving en in hun werk, van een goed vormgegeven presentatie tot nette code. Vormgeving, cultuur en communicatie kunnen voor de hand liggende vakgebieden zijn.
• In relaties: Verschillen hierin komen vaak voor en zijn zelden een probleem. Het kan helpen om ervaringen op elkaars voorwaarden te delen, de ene keer een concert en de volgende keer een voetbalwedstrijd.
• Thuis: Inrichting, licht en muziek kunnen voor hoge scoorders belangrijker zijn dan anderen misschien begrijpen.
• In je vrije tijd: Natuurwandelingen, musea, concerten en lezen zijn typische bronnen van plezier voor hoge scoorders.

Kunnen artistieke interesses veranderen?

Persoonlijkheid is vrij stabiel, maar niet onveranderlijk. Een grote meta-analyse uit 2006 vond dat openheid voor ervaring gemiddeld toeneemt tijdens de adolescentie en afneemt op hoge leeftijd.

Het onderzoek uit 2011 wijst op een praktisch punt: hoe mensen met muziek omgingen, was wat openheid met rillingen verbond. Dat doet vermoeden dat gewoonten ertoe kunnen doen. Veel mensen merken dat hun interesse in kunst groeit naarmate ze er meer van leren kennen:

• Luister actief naar muziek, zonder tegelijk iets anders te doen.
• Bezoek een tentoonstelling met een gids of audiotour die uitlegt waar je naar kijkt.
• Lees een kort gedicht langzaam en hardop.
• Let op wat je mooi vindt in je dagelijkse omgeving.

Maar er is geen reden om het te forceren. Weinig artistieke interesse is een volkomen geldige manier van zijn.

Veelgestelde vragen

Is het normaal om nooit rillingen te krijgen van muziek?

Ja. Niet iedereen ervaart esthetische rillingen, en dat is geen teken dat er iets mis is. Onderzoek wijst erop dat rillingen samenhangen met openheid en met hoe actief mensen luisteren, niet met hoeveel ze in het algemeen van muziek houden.

Moet ik artistiek zijn om hoog te scoren?

Nee. Het facet meet interesse in en ontvankelijkheid voor kunst en schoonheid, geen artistiek talent of opleiding.

Betekent een hoge score dat ik een goede smaak heb?

Nee. Het facet zegt niets over welke kunst of muziek je mooi vindt, alleen over hoeveel kunst en schoonheid voor je betekenen.

Hoe worden artistieke interesses gemeten in de Big Five-test?

Onze test is gebaseerd op de IPIP-NEO-120, waarin elk facet wordt gemeten met vier uitspraken. Bij artistieke interesses gaan ze over geloven in het belang van kunst, schoonheid zien in dingen die anderen ontgaan, en, omgekeerd gescoord, niet houden van gedichten en er niet van houden musea te bezoeken. Lees de score als een aanwijzing voor een patroon, niet als een volledige beschrijving van jou.

Ontdek waar jij scoort

Artistieke interesses zijn maar een van de zes facetten van openheid voor ervaring. Je kunt hier hoog scoren en toch laag op verbeelding of liberalisme.

Doe de Big Five-test en bekijk je hele profiel, met alle 30 facetten.

Bronnen

• McCrae, R. R. (2007). Aesthetic chills as a universal marker of openness to experience. Motivation and Emotion, 31(1), 5–11.
• Nusbaum, E. C. & Silvia, P. J. (2011). Shivers and timbres: Personality and the experience of chills from music. Social Psychological and Personality Science, 2(2), 199–204.
• Colver, M. C. & El-Alayli, A. (2016). Getting aesthetic chills from music: The connection between openness to experience and frisson. Psychology of Music, 44(3), 413–427.
• Blood, A. J. & Zatorre, R. J. (2001). Intensely pleasurable responses to music correlate with activity in brain regions implicated in reward and emotion. Proceedings of the National Academy of Sciences, 98(20), 11818–11823.
• Kaufman, S. B., Quilty, L. C., Grazioplene, R. G., Hirsh, J. B., Gray, J. R., Peterson, J. B. & DeYoung, C. G. (2016). Openness to experience and intellect differentially predict creative achievement in the arts and sciences. Journal of Personality, 84(2), 248–258.
• Roberts, B. W., Walton, K. E. & Viechtbauer, W. (2006). Patterns of mean-level change in personality traits across the life course: A meta-analysis of longitudinal studies. Psychological Bulletin, 132(1), 1–25.
• Johnson, J. A. (2014). Measuring thirty facets of the Five Factor Model with a 120-item public domain inventory: Development of the IPIP-NEO-120. Journal of Research in Personality, 51, 78–89.