Plichtsbesef: waarom houden sommige mensen woord, ook als niemand controleert?

Het is laat op de avond, de straat is leeg en het voetgangerslicht staat op rood. Geen auto's, geen mensen, geen camera's.

Sommige mensen lopen gewoon door. Anderen blijven staan en wachten op groen, ook al weten ze heel goed dat niemand het ooit te weten zou komen.

Hetzelfde patroon zie je ook elders. Sommige mensen houden zich aan een belofte die ze maanden geleden terloops deden, ook als de ander die waarschijnlijk allang vergeten is. Anderen zien beloften en regels als grove richtlijnen die je kunt bijstellen als de omstandigheden veranderen.

Waarom voelen sommige mensen zich zo gebonden aan hun woord, hun plichten en de regels?

Psychologen noemen deze neiging plichtsbesef. In het Big Five-model is het een van de zes facetten van zorgvuldigheid. Het facet beschrijft hoe sterk je je gebonden voelt aan verplichtingen, beloften en regels.

Wat betekent plichtsbesef?

Plichtsbesef is een gevoel van plicht en morele verplichting. Mensen die hoog scoren, nemen beloften serieus, houden zich aan regels en voelen zich ongemakkelijk als ze die overtreden.

Mensen die hoog scoren, herkennen zich vaak hierin:

• Je houdt je aan je beloften, ook aan kleine.
• Je vindt het moeilijk om regels te overtreden, zelfs regels die je onzinnig vindt.
• Je spreekt de waarheid, ook als een leugentje om bestwil makkelijker zou zijn.
• Je voelt een sterke verantwoordelijkheid voor taken die je op je hebt genomen.
• Het stoort je als anderen niet doen wat ze hebben gezegd.

Plichtsbesef is niet hetzelfde als saai of star zijn. Veel plichtsgetrouwe mensen zijn warm, grappig en spontaan. Het facet gaat over hoe je met verplichtingen omgaat, niet over hoe je als gezelschap bent.

Het gaat er niet om of je van regels houdt, maar hoe sterk je je gebonden voelt aan wat je hebt toegezegd.

Schuldgevoel als innerlijk alarm

Waarom houden sommige mensen woord als niemand kijkt? Een deel van het antwoord ligt misschien in hoe sterk ze verwachten zich slecht te voelen als ze iets verkeerds doen.

De psycholoog Taya Cohen en haar collega's hebben onderzoek gedaan naar wat zij guilt proneness noemen, de neiging tot schuldgevoel: de neiging om te verwachten dat je je slecht zult voelen over verkeerd gedrag, zelfs als dat gedrag privé is en niemand het te weten zou komen. Het gaat er niet om dat je je voortdurend schuldig voelt, maar om het voorgevoel van schuld voordat je iets doet.

In hun onderzoek onder volwassenen in de Verenigde Staten namen mensen met een sterke neiging tot schuldgevoel minder onethische zakelijke beslissingen, pleegden ze minder delinquente handelingen en gedroegen ze zich eerlijker bij economische beslissingen. Op het werk waren werknemers met een sterke neiging tot schuldgevoel minder geneigd tot gedrag dat de organisatie schaadt.

De neiging tot schuldgevoel is niet hetzelfde als het facet plichtsbesef. Maar het illustreert een mechanisme dat waarschijnlijk achter veel van wat het facet meet zit: een innerlijk alarm dat afgaat voordat je een belofte breekt, niet pas nadat je betrapt bent.

Plicht op het werk en bij gezondheid

Zorgvuldigheid, de bredere eigenschap waar plichtsbesef bij hoort, komt duidelijk naar voren in onderzoek naar gedrag op het werk.

Een meta-analyse uit 2007 keek naar wat onderzoekers deviant gedrag op het werk noemen: gedrag dat collega's of de organisatie schaadt, zoals diefstal, sabotage, onbeschoftheid of opzettelijk traag werken. Zulk gedrag hing het sterkst samen met lage aangenaamheid, lage zorgvuldigheid en lage emotionele stabiliteit, en met minder bereidheid om meer te doen dan de functie vereist.

Hetzelfde patroon zie je bij gezondheid. Tussen een kwart en de helft van alle mensen neemt hun medicijnen niet in zoals voorgeschreven. Een meta-analyse uit 2014 bundelde 16 studies met 3.476 deelnemers en vond dat hogere zorgvuldigheid samenging met betere therapietrouw. Het verband was over het geheel klein, maar sterker in jongere steekproeven.

Een klein effect klinkt misschien onbelangrijk, maar bij medicijnen waarbij elke dosis telt, kunnen kleine verschillen in therapietrouw echte gevolgen hebben.

De schaduwkant van plicht: gehoorzaamheid

Plichtsbesef is niet alleen positief. Een gevoel van plicht kan mensen ook dingen laten doen die ze niet zouden moeten doen, als iemand met gezag erom vraagt.

In de jaren zestig liet Stanley Milgram zien dat veel gewone mensen bereid waren om een ander wat zij dachten dat gevaarlijke elektrische schokken waren toe te dienen, als een gezagsfiguur zei dat ze moesten doorgaan. In zijn eerste gepubliceerde studie gingen 26 van de 40 deelnemers helemaal door tot het hoogste niveau op de schokgenerator. De schokken waren niet echt, en het "slachtoffer" werkte samen met de onderzoeker, maar dat wisten de deelnemers niet.

Een Franse studie die in 2015 werd gepubliceerd, herhaalde de opzet in de vorm van een nep-tv-spelshow. Acht maanden later namen de onderzoekers contact op met 66 van de deelnemers voor wat werd gepresenteerd als een losstaande opiniepeiling, waarin ook een persoonlijkheidsvragenlijst zat.

Wie hoger scoorde op zorgvuldigheid en aangenaamheid, was bereid geweest om sterkere schokken te geven. De steekproef was klein, en de studie mat brede eigenschappen in plaats van het facet plichtsbesef zelf. Maar het laat zien dat eigenschappen die we meestal prijzen, zoals betrouwbaar en coöperatief zijn, het ook moeilijker kunnen maken om nee te zeggen tegen een gezagsfiguur.

Plichtsbesef is niet hetzelfde als moraal

Plichtsbesef wordt makkelijk verward met een goed mens zijn. Ze overlappen, maar ze zijn niet hetzelfde.

De Big Five heeft een apart facet dat moraal heet, onder aangenaamheid. Dat gaat over eerlijkheid en rechtvaardigheid tegenover andere mensen, en over anderen niet manipuleren voor eigen gewin.

Plichtsbesef gaat meer over je verhouding tot plichten, regels en beloften. Iemand kan heel eerlijk en rechtvaardig zijn tegenover anderen en toch bureaucratie en starre regels zinloos vinden. Iemand anders kan elke regel naar de letter volgen zonder zich veel aan te trekken van de mensen die door de regels worden geraakt.

Plichtsbesef verschilt ook van opgeruimdheid. Opgeruimdheid gaat over structuur en netheid. Je kunt rommelig zijn en toch altijd doen wat je hebt beloofd.

Wat betekent een hoge of lage score?

Hoog plichtsbesef

Je bent betrouwbaar, en anderen weten dat ze op je kunnen rekenen. Je neemt verplichtingen serieus en voelt een sterke verantwoordelijkheid om woord te houden.

De keerzijde kan zijn dat je moeilijk nee kunt zeggen, te veel op je neemt of je erg schuldig voelt als je niet alles kunt nakomen wat je hebt beloofd. Je kunt het ook moeilijk vinden om een regel te overtreden, zelfs als dat het juiste zou zijn.

Laag plichtsbesef

Je ziet regels en afspraken als praktische hulpmiddelen in plaats van heilige verplichtingen. Je bent bereid je aan te passen als de omstandigheden veranderen, en je bent niet bang om regels ter discussie te stellen die nergens op slaan.

Het risico is dat anderen je als onbetrouwbaar ervaren als je plannen verandert of kleine beloften laat versloffen. Duidelijk zijn over wat je wel en niet kunt toezeggen, helpt.

Beide beschrijvingen gaan over typische neigingen, niet over regels die in elke situatie gelden.

In het dagelijks leven

• Op het werk: Hoge scoorders zijn vaak degenen die deadlines halen en procedures volgen. Lage scoorders kunnen goed zien wanneer procedures veranderd moeten worden.
• In relaties: Kleine beloften nakomen, zoals bellen wanneer je zei dat je zou bellen, bouwt na verloop van tijd vertrouwen op. Verschillen in plichtsbesef kunnen wrijving geven als de ene partner afspraken als bindend ziet en de andere als flexibel.
• Met vrienden: Plichtsgetrouwe mensen komen vaak opdagen wanneer ze dat hebben gezegd, ook als ze moe zijn. Dat wordt gewaardeerd, maar het kan ook tot uitputting leiden.
• In de samenleving: Plichtsbesef beïnvloedt hoe we omgaan met belastingen, verkeersregels en adviezen van de overheid. Lage scoorders zijn vaak degenen die vragen of een regel eigenlijk wel zin heeft.

Kan plichtsbesef veranderen?

Persoonlijkheid is vrij stabiel, maar niet onveranderlijk. Een grote meta-analyse uit 2006 vond dat zorgvuldigheid in de volwassenheid meestal toeneemt, vooral tussen de 20 en 40 jaar. Veel mensen worden betrouwbaarder naarmate ze verantwoordelijkheid krijgen voor een baan, een huis en andere mensen.

Wil je iemand zijn op wie anderen kunnen rekenen, dan helpen kleine aanpassingen vaak het meest:

• Beloof minder, en kom na wat je belooft.
• Schrijf afspraken op die je terloops maakt.
• Zeg nee of "ik kom erop terug" in plaats van ja als je twijfelt.

Als je heel hoog scoort, is de uitdaging vaak het omgekeerde: jezelf toestaan om verplichtingen te laten vallen of opnieuw te bespreken zonder het gevoel dat je hebt gefaald.

Veelgestelde vragen

Zijn plichtsgetrouwe mensen eerlijker?

Vaak, maar niet altijd. De IPIP-NEO-120 neemt de waarheid spreken op in dit facet, dus eerlijkheid is een deel van wat wordt gemeten. Eerlijkheid tegenover anderen wordt ook gemeten onder moraal bij aangenaamheid.

Is laag plichtsbesef hetzelfde als onverantwoordelijk zijn?

Niet per se. Een lage score betekent dat je je in het algemeen minder gebonden voelt aan regels en afspraken. Veel lage scoorders nemen veel verantwoordelijkheid voor dingen die ze belangrijk vinden, maar ze doen dat niet alleen uit plichtsgevoel.

Kun je te plichtsgetrouw zijn?

Ja. Een heel sterk plichtsgevoel kan het moeilijk maken om nee te zeggen, kan tot schuldgevoel leiden als je tekortschiet en kan het, zoals het onderzoek naar gehoorzaamheid laat zien, moeilijker maken om een gezagsfiguur te weerstaan.

Hoe wordt plichtsbesef gemeten in de Big Five-test?

Onze test is gebaseerd op de IPIP-NEO-120, waarin elk facet wordt gemeten met vier uitspraken. Bij plichtsbesef gaan ze over je aan je beloften houden, de waarheid spreken, regels overtreden en je beloften verbreken. Lees de score als een aanwijzing voor een patroon, niet als een volledige beschrijving van wie je bent.

Ontdek waar jij scoort

Plichtsbesef is maar een van de zes facetten van zorgvuldigheid. Je kunt een sterk plichtsbesef hebben en toch laag scoren op opgeruimdheid of doelen streven.

Doe de Big Five-test en bekijk je hele profiel, met alle 30 facetten.

Bronnen

• Cohen, T. R., Panter, A. T. & Turan, N. (2012). Guilt proneness and moral character. Current Directions in Psychological Science, 21(5), 355–359.
• Berry, C. M., Ones, D. S. & Sackett, P. R. (2007). Interpersonal deviance, organizational deviance, and their common correlates: A review and meta-analysis. Journal of Applied Psychology, 92(2), 410–424.
• Molloy, G. J., O'Carroll, R. E. & Ferguson, E. (2014). Conscientiousness and medication adherence: A meta-analysis. Annals of Behavioral Medicine, 47(1), 92–101.
• Milgram, S. (1963). Behavioral study of obedience. Journal of Abnormal and Social Psychology, 67(4), 371–378.
• Bègue, L., Beauvois, J.-L., Courbet, D., Oberlé, D., Lepage, J. & Duke, A. A. (2015). Personality predicts obedience in a Milgram paradigm. Journal of Personality, 83(3), 299–306.
• Roberts, B. W., Walton, K. E. & Viechtbauer, W. (2006). Patterns of mean-level change in personality traits across the life course: A meta-analysis of longitudinal studies. Psychological Bulletin, 132(1), 1–25.
• Johnson, J. A. (2014). Measuring thirty facets of the Five Factor Model with a 120-item public domain inventory: Development of the IPIP-NEO-120. Journal of Research in Personality, 51, 78–89.