Doelen streven: wat drijft ambitie, en wanneer gaat het te ver?

Twee studenten krijgen dezelfde opdracht. De een leest de opdracht, zoekt uit wat er nodig is voor een voldoende en brengt de rest van de week door met vrienden.

De ander leest extra literatuur, herschrijft de inleiding vier keer en levert iets in wat veel verder gaat dan gevraagd. Niet omdat iemand dat eiste, maar omdat "goed genoeg" gewoon niet goed genoeg voelt.

De meesten van ons kennen mensen uit beide kampen. Misschien herken je jezelf in een van de twee.

Waar komt deze drive vandaan, levert hij iets op, en wanneer verandert ambitie in iets wat je uitput?

Psychologen noemen deze neiging doelen streven, ook wel prestatiegerichtheid of het streven naar prestaties. In het Big Five-model is het een van de zes facetten van zorgvuldigheid. Het facet beschrijft hoe hard je naar doelen toe werkt en hoe hoog je de lat voor jezelf legt.

Wat betekent doelen streven?

Doelen streven gaat over drive en ambitie: de wens om het goed te doen, doelen te bereiken en meer te leveren dan er van je verwacht wordt.

Mensen die hoog scoren, herkennen zich vaak hierin:

• Je werkt hard, vaak harder dan nodig is.
• Je stelt jezelf hoge doelen.
• Je vindt het onbevredigend om alleen het hoogst noodzakelijke te doen.
• Je hebt vaak een duidelijk idee van de richting die je in het leven op wilt.
• Je vindt het misschien moeilijk om te ontspannen zolang er iets onaf is.

Doelen streven is niet hetzelfde als competitief zijn tegenover anderen. Je kunt voor jezelf heel ambitieus zijn zonder er veel om te geven of je anderen verslaat.

Het gaat er niet om hoeveel je bereikt, maar hoe sterk je gedreven wordt om je best te doen.

Loont ambitie? Zeventig jaar aan gegevens

Een van de indrukwekkendste studies naar ambitie gebruikte gegevens uit een project dat de psycholoog Lewis Terman in de jaren twintig van de vorige eeuw begon. Hij volgde een groep bijzonder begaafde kinderen hun hele leven lang.

In 2012 gebruikten twee onderzoekers deze gegevens om 717 van deze mensen over zeven decennia te bestuderen. Ze wilden weten waar ambitie vandaan komt en waar het toe leidt.

Ambitie werd voorspeld door zorgvuldigheid, extraversie, neuroticisme en intelligentie, en door ouders met beroepen met meer aanzien. Ambitieuze mensen behaalden op hun beurt een hogere opleiding, beroepen met meer aanzien en hogere inkomens. Ambitie had echter geen invloed op hoe lang ze leefden.

Houd er rekening mee dat iedereen in de studie hoogbegaafd was. Dat maakt het resultaat nog interessanter: zelfs onder mensen met hetzelfde hoge niveau van talent maakte ambitie verschil.

Is grit gewoon zorgvuldigheid in een nieuw jasje?

In 2007 introduceerden de psycholoog Angela Duckworth en haar collega's het begrip grit: doorzettingsvermogen en passie voor doelen op de lange termijn. Het idee sloeg snel aan op scholen en werkplekken.

De oorspronkelijke studie vond dat grit succes voorspelde in verschillende situaties, waaronder opleidingsniveau bij volwassenen, cijfers van studenten aan een eliteuniversiteit, welke cadetten bleven op de militaire academie West Point en hoe ver kinderen kwamen in een nationale spellingwedstrijd. Grit hing niet samen met een hoger IQ, maar wel sterk met zorgvuldigheid.

Tien jaar later bundelde een grote meta-analyse 88 steekproeven met bijna 67.000 mensen. De conclusie was nuchterder. Grit hing slechts matig samen met prestaties, en zo sterk met zorgvuldigheid dat het onduidelijk was of het echt iets nieuws was.

Het deel van grit dat over doorzettingsvermogen en inzet gaat, was het nuttigst, en dat ligt heel dicht bij wat doelen streven en zelfdiscipline meten. De auteurs waarschuwden ook dat programma's om grit te vergroten misschien maar zwakke effecten op prestaties hebben.

De les is niet dat doorzettingsvermogen onbelangrijk is. De les is dat de oude, goed gemeten eigenschap zorgvuldigheid al veel vangt van wat grit zo veelbelovend deed lijken.

Doelen streven is niet hetzelfde als werkverslaving

Hard werken en verslaafd zijn aan werk zijn twee verschillende dingen.

Een meta-analyse uit 2016 onderzocht waarmee werkverslaving samenhangt. Werkverslaving hing samen met perfectionisme en de zogenoemde type A-persoonlijkheid, die gekenmerkt wordt door ongeduld en een voortdurend gevoel van tijdsdruk. Maar met zorgvuldigheid hing het over het algemeen niet samen.

Tegelijk hing werkverslaving samen met veel negatieve uitkomsten: burn-out, stress op het werk, conflicten tussen werk en privéleven en een slechtere lichamelijke en geestelijke gezondheid. De onderzoekers concludeerden dat werkverslaving het best begrepen kan worden als een verslaving aan werk.

Met andere woorden: een hoge score op doelen streven betekent niet dat je een workaholic bent. Doelen streven gaat over drive richting doelen. Werkverslaving gaat over niet kunnen stoppen, zelfs als het je schaadt.

Doelen streven moet ook worden onderscheiden van zelfdiscipline. Doelen streven gaat over hoeveel je wilt bereiken. Zelfdiscipline gaat over of het je lukt om te beginnen en af te maken wat je hebt gepland. Veel mensen zijn erg ambitieus, maar worstelen met uitstelgedrag.

Wat betekent een hoge of lage score?

Hoge score op doelen streven

Je bent gedreven, doelgericht en bereid om veel werk te verzetten. Dat loont vaak in je opleiding en je werkende leven, en anderen zien je als iemand die levert.

De keerzijde kan zijn dat je moeilijk tevreden bent, de lat zo hoog legt dat het een last wordt, of werk laat verdringen wat rust en relaties nodig hebben. Bewust zijn van wanneer "goed genoeg" echt goed genoeg is, kan je beschermen.

Lage score op doelen streven

Je voelt geen sterke behoefte om uit te blinken en bent tevreden als je doet wat nodig is. Dat kan je meer ruimte geven voor vrije tijd, relaties en andere dingen die voor jou belangrijk zijn.

Een lage score betekent niet dat je lui bent of minder kunt. Veel lage scoorders steken hun energie gewoon in andere dingen dan prestaties. Het risico is dat anderen je onderschatten, of dat je kansen misloopt die extra inzet vragen.

Beide beschrijvingen gaan over typische neigingen, niet over regels die in elke situatie gelden.

In het dagelijks leven

• Op het werk: Hoge scoorders nemen vaak extra verantwoordelijkheid en klimmen sneller op, maar lopen ook het risico zich over de kop te werken. Lage scoorders bewaken hun vrije tijd vaak beter.
• Op school: Doelen streven maakt het makkelijker om voor een examen extra uren te maken. Zelfdiscipline bepaalt of die uren ook echt goed worden benut.
• In relaties: Verschillen in ambitie kunnen wrijving geven, bijvoorbeeld als de ene partner elke avond werkt en de andere meer tijd samen wil.
• In je vrije tijd: Hoge scoorders maken van hobby's vaak projecten met doelen en trainingsschema's. Lage scoorders doen dingen vaker gewoon voor de lol.

Kan doelen streven veranderen?

Persoonlijkheid is vrij stabiel, maar niet onveranderlijk. In een studie uit 2015 volgden onderzoekers mensen gedurende 16 weken. Wie een bepaalde Big Five-eigenschap wilde versterken, veranderde meestal in die richting, zowel in hoe ze zichzelf beschreven als in hun dagelijkse gedrag.

Een van de methoden die de onderzoekers testten, werkte bijzonder goed: deelnemers leren om concrete "als-dan"-plannen te maken, zoals "Als ik voor vijf uur thuis ben, dan werk ik een halfuur aan het project."

Wil je gedrevener worden, dan helpt het vaak om doelen te kiezen die echt iets voor je betekenen en ze op te delen in concrete stappen. Scoor je heel hoog en merk je dat het je uitput, dan ligt het werk misschien juist andersom: grenzen stellen, rust voorrang geven en accepteren dat niet alles perfect hoeft te zijn.

Als werk je leven zo vult dat je uitputting, slaapproblemen of een sombere stemming ervaart, kan het zinvol zijn om met je huisarts of een psycholoog te praten. Een Big Five-score is geen diagnose.

Veelgestelde vragen

Is een hoge score op doelen streven hetzelfde als perfectionisme?

Nee. Doelen streven gaat over hard werken richting doelen. Perfectionisme houdt in dat je foutloosheid eist en streng bent voor jezelf als je tekortschiet. De twee kunnen samengaan, maar veel ambitieuze mensen zijn geen perfectionisten.

Is een lage score hetzelfde als lui zijn?

Nee. Het facet meet hoe sterk je gedreven wordt om uit te blinken, niet hoeveel je waard bent of hoe bekwaam je bent. Veel mensen met een lage score werken gestaag en goed, maar zonder de behoefte om meer te doen dan nodig is.

Word je gelukkiger van ambitie?

Het onderzoek hierboven laat zien dat ambitie samenhangt met opleiding, beroepsstatus en inkomen. Dat betekent niet automatisch een beter leven. Werkverslaving hangt bijvoorbeeld samen met een slechtere gezondheid en meer conflicten tussen werk en privéleven.

Hoe wordt doelen streven gemeten in de Big Five-test?

Onze test is gebaseerd op de IPIP-NEO-120, waarin elk facet wordt gemeten met vier uitspraken. Bij doelen streven gaan ze over hard werken, meer doen dan er van je verwacht wordt, alleen het hoogst noodzakelijke doen en weinig tijd en moeite in je werk steken. Lees de score als een aanwijzing voor een patroon, niet als een volledige beschrijving van wie je bent.

Ontdek waar jij scoort

Doelen streven is maar een van de zes facetten van zorgvuldigheid. Je kunt heel ambitieus zijn en toch laag scoren op opgeruimdheid of voorzichtigheid.

Doe de Big Five-test en bekijk je hele profiel, met alle 30 facetten.

Bronnen

• Judge, T. A. & Kammeyer-Mueller, J. D. (2012). On the value of aiming high: The causes and consequences of ambition. Journal of Applied Psychology, 97(4), 758–775.
• Duckworth, A. L., Peterson, C., Matthews, M. D. & Kelly, D. R. (2007). Grit: Perseverance and passion for long-term goals. Journal of Personality and Social Psychology, 92(6), 1087–1101.
• Credé, M., Tynan, M. C. & Harms, P. D. (2017). Much ado about grit: A meta-analytic synthesis of the grit literature. Journal of Personality and Social Psychology, 113(3), 492–511.
• Clark, M. A., Michel, J. S., Zhdanova, L., Pui, S. Y. & Baltes, B. B. (2016). All work and no play? A meta-analytic examination of the correlates and outcomes of workaholism. Journal of Management, 42(7), 1836–1873.
• Hudson, N. W. & Fraley, R. C. (2015). Volitional personality trait change: Can people choose to change their personality traits? Journal of Personality and Social Psychology, 109(3), 490–507.
• Johnson, J. A. (2014). Measuring thirty facets of the Five Factor Model with a 120-item public domain inventory: Development of the IPIP-NEO-120. Journal of Research in Personality, 51, 78–89.