Depresja: dlaczego niektórzy częściej niż inni czują się przygnębieni?

Jest niedzielny wieczór. Nic szczególnego się nie wydarzyło, a jednak ogarnia Cię ciężkie, szare uczucie. Plany, na które się cieszyłeś, nagle wydają się bez sensu i trudno Ci się do czegokolwiek zabrać.

Dla niektórych to rzadki gość. U innych pojawia się często i bez wyraźnego powodu.

Dlaczego niektórzy są bardziej podatni na obniżony nastrój niż inni, nawet gdy w życiu układa im się całkiem dobrze?

Psychologowie opisują część tej różnicy za pomocą aspektu depresji. W modelu Wielkiej Piątki to jeden z sześciu aspektów neurotyczności. Opisuje, jak łatwo odczuwasz smutek, przygnębienie i zniechęcenie oraz jak często brakuje Ci energii i motywacji.

Co oznacza depresja?

Nazwa może wprowadzać w błąd. W Wielkiej Piątce aspekt depresji nie mierzy depresji jako choroby. Mierzy normalną skłonność osobowości, którą każdy ma w pewnym stopniu: to, jak bardzo jesteś podatny na obniżony nastrój i na złe myślenie o sobie.

Osoby z wysokim wynikiem często rozpoznają u siebie takie rzeczy:

• Często dopada Cię przygnębienie albo chandra, czasem bez wyraźnego powodu.
• Potrafisz być dla siebie surowy i czasem nie lubisz tego, kim jesteś.
• Trudno Ci się rozkręcić, nawet przy rzeczach, które zwykle sprawiają Ci przyjemność.
• Niepowodzenia mogą ciążyć Ci bardziej i dłużej niż innym.
• Możesz mieć poczucie, że sytuacja jest beznadziejna, choć w rzeczywistości jest po prostu trudna.

Wysoki wynik nie oznacza, że jesteś chory. Wiele osób z wysokim wynikiem nigdy nie miało epizodu depresyjnego, a wiele prowadzi dobre życie, ma bliskie relacje i sensowną pracę.

Kluczowe jest to, jak łatwo Twój nastrój spada i ile czasu zajmuje mu powrót.

Osobowość i depresja są ze sobą powiązane

Duża metaanaliza z 2010 roku objęła 175 badań, aby sprawdzić, jak cechy Wielkiej Piątki wiążą się z depresją, lękiem i zaburzeniami związanymi z używaniem substancji u dorosłych.

Wszystkie grupy diagnostyczne miały wysoki poziom neurotyczności, ze znaczną średnią różnicą w porównaniu z osobami bez tych zaburzeń. Neurotyczność była najsilniejszym powiązaniem we wszystkich grupach. Wiele grup miało też niski poziom ekstrawersji, a największy efekt niskiej ekstrawersji stwierdzono w dystymii, długotrwałej postaci depresji.

Analiza mierzyła szeroką cechę, a nie sam aspekt depresji, i pokazuje związki, a nie przyczyny. Wyjaśnia jednak, dlaczego badacze uważają neurotyczność za ważny czynnik ryzyka: zwiększa prawdopodobieństwo, ale nie przesądza o wyniku.

Ruminacje: gdy myślenie pogarsza sprawę

Dlaczego jedne spadki nastroju mijają, a inne się pogłębiają?

Psycholożka Susan Nolen-Hoeksema poświęciła dużą część kariery badaniu ruminacji, czyli nawyku ciągłego myślenia o tym, jak źle się czujesz, dlaczego tak się czujesz i co to oznacza.

W badaniu z 2000 roku stwierdziła, że osoby, które w chwilach przygnębienia miały skłonność do ruminacji, częściej rozwijały później zaburzenia depresyjne, w tym nowe epizody depresji. Ruminacje przewidywały też objawy lękowe.

Ruminowanie przypomina rozwiązywanie problemu. Próbujesz zrozumieć, dlaczego czujesz się źle. W praktyce jednak utrzymuje ono Twoją uwagę na złym samopoczuciu, a to zwykle je nasila.

Cecha osobowości to nie to samo co choroba

To najważniejsze rozróżnienie.

Depresja jako choroba to stan kliniczny z objawami, które utrzymują się przez dłuższy czas i wyraźnie wpływają na sen, apetyt, energię, koncentrację i funkcjonowanie. Taką diagnozę może postawić tylko lekarz lub psycholog.

Aspekt depresji dotyczy predyspozycji. Możesz mieć wysoki wynik i nigdy nie zachorować, a możesz mieć niski wynik i mimo to popaść w depresję po ciężkiej stracie lub w trudnym okresie.

Badanie z grupą kontrolną placebo z 2009 roku dobrze ilustruje tę różnicę. Dorośli z umiarkowaną lub ciężką depresją otrzymywali lek przeciwdepresyjny, terapię poznawczą albo placebo. U pacjentów przyjmujących placebo depresja wyraźnie się zmniejszyła, ale ich wyniki w neurotyczności prawie się nie zmieniły. Choroba i cecha osobowości nie zmieniały się w ten sam sposób.

Ten aspekt różni się też od niskiej pogody ducha, która jest aspektem ekstrawersji. Pogoda ducha dotyczy tego, jak często odczuwasz radość i entuzjazm. Depresja dotyczy tego, jak często odczuwasz smutek i zniechęcenie. Możesz dużo się śmiać, a mimo to mieć okresy ciężkiego nastroju, i możesz być cichy i poważny, nie będąc smutnym.

Co oznacza wysoki lub niski wynik?

Wysoki wynik w depresji

Jesteś bardziej podatny na okresy obniżonego nastroju, samokrytyki i braku energii. Może to utrudniać codzienne życie, dlatego w wymagających okresach warto zwracać na siebie szczególną uwagę.

Wiele osób z wysokim wynikiem jest też refleksyjnych, szczerych wobec trudnych uczuć i potrafi dobrze wspierać innych, którym jest ciężko.

Niski wynik w depresji

Rzadko jesteś przygnębiony przez dłuższy czas i zwykle lubisz siebie takim, jakim jesteś. Niepowodzenia są nieprzyjemne, ale rzadko Cię paraliżują.

Nie oznacza to, że jesteś chroniony przed depresją. Wydarzenia życiowe mogą dotknąć każdego. Niski wynik oznacza przede wszystkim, że obniżony nastrój nie jest Twoim stanem domyślnym.

Oba opisy dotyczą typowych tendencji, a nie reguł obowiązujących w każdej sytuacji.

W codziennym życiu

• W pracy: brak energii może utrudniać rozpoczynanie zadań, nawet prostych. Podzielenie ich na małe kroki często robi dużą różnicę.
• W związkach: gdy czujesz się przygnębiony, kusi, by się wycofać. Powiedzenie bliskiej osobie, jak się czujesz, zwykle pomaga bardziej, niż się spodziewasz.
• Obraz siebie: osoby z wysokim wynikiem bywają swoimi najsurowszymi krytykami. Zapytaj siebie, czy rozmawiałbyś z przyjacielem tak, jak rozmawiasz ze sobą.
• Pory roku i rutyna: wiele osób zauważa, że sen, światło, ruch i stały rytm dnia wpływają na ich nastrój bardziej, niż sądzą.

Czy depresja może się zmienić?

Tak. Zmienić się może zarówno nastrój, jak i leżąca u jego podstaw skłonność.

Aktywacja behawioralna to jedna z najlepiej przebadanych metod. Opiera się na prostej idei: zamiast czekać, aż poczujesz ochotę na działanie, planujesz małe, sensowne aktywności i wykonujesz je mimo wszystko, aby nastrój mógł podążyć za działaniem. Metaanaliza 26 randomizowanych badań z 2014 roku wykazała, że aktywacja behawioralna wyraźnie zmniejszała objawy depresji w porównaniu z warunkami kontrolnymi.

We wspomnianym wcześniej badaniu z 2009 roku zarówno leki, jak i terapia poznawcza prowadziły do większej zmiany neurotyczności niż placebo. Osobowość nie jest wykuta w kamieniu.

Co jeszcze może pomóc:

• Zauważaj, kiedy zaczynasz ruminować, i przełączaj się na coś konkretnego, co możesz zrobić.
• Nie rezygnuj z aktywności, które dają Ci poczucie sprawczości lub radość, nawet gdy nie masz na nie ochoty.
• Zadbaj o wystarczającą ilość snu, światła dziennego i ruchu. Nie rozwiążą wszystkiego, ale pomagają.

Wynik w teście Wielkiej Piątki nie jest diagnozą. Jeśli przez dwa tygodnie lub dłużej przez większość dni czujesz się przygnębiony albo wpływa to na Twój sen, pracę lub relacje, porozmawiaj z lekarzem lub psychologiem. Jeśli masz myśli samobójcze, natychmiast poszukaj pomocy.

Najczęściej zadawane pytania

Czy wysoki wynik w aspekcie depresji oznacza, że mam depresję?

Nie. Ten aspekt mierzy skłonność osobowości, a nie chorobę. Wiele osób z wysokim wynikiem nie choruje na depresję. Jeśli nie masz pewności co do swojej sytuacji, porozmawiaj z lekarzem.

Czy mogę mieć wysoki wynik w depresji i mimo to być szczęśliwy?

Tak. Wysoki wynik oznacza, że jesteś bardziej podatny na gorsze okresy, a nie że zawsze jesteś nieszczęśliwy. Wiele osób prowadzi dobre życie pełne radości, ale zauważa, że ich nastrój łatwiej spada niż u innych.

Dlaczego aspekt depresji pyta o to, jak postrzegam siebie?

Ponieważ samokrytyka i obniżony nastrój często idą w parze. Nielubienie siebie i dobre samopoczucie we własnej skórze to dwie strony tej samej skłonności, którą ten aspekt próbuje uchwycić.

Jak mierzy się depresję w teście Wielkiej Piątki?

Nasz test opiera się na IPIP-NEO-120, w którym każdy aspekt mierzą cztery stwierdzenia. W przypadku depresji dotyczą one tego, czy często dopada Cię przygnębienie, czy nie lubisz siebie, czy często masz chandrę, a także (punktowane odwrotnie) tego, czy dobrze się czujesz we własnej skórze. Traktuj wynik jako wskazówkę co do pewnego wzorca, a nie pełny opis Twojej osoby.

Sprawdź swój wynik

Depresja to tylko jeden z sześciu aspektów neurotyczności. Możesz być podatny na obniżony nastrój, a mimo to mieć niski wynik w złości, lęku czy podatności na stres.

Zrób test Wielkiej Piątki i zobacz cały swój profil ze wszystkimi 30 aspektami.

Źródła

• Kotov, R., Gamez, W., Schmidt, F. i Watson, D. (2010). Linking "big" personality traits to anxiety, depressive, and substance use disorders: A meta-analysis. Psychological Bulletin, 136(5), 768–821.
• Nolen-Hoeksema, S. (2000). The role of rumination in depressive disorders and mixed anxiety/depressive symptoms. Journal of Abnormal Psychology, 109(3), 504–511.
• Tang, T. Z., DeRubeis, R. J., Hollon, S. D., Amsterdam, J., Shelton, R. i Schalet, B. (2009). Personality change during depression treatment: A placebo-controlled trial. Archives of General Psychiatry, 66(12), 1322–1330.
• Ekers, D., Webster, L., Van Straten, A., Cuijpers, P., Richards, D. i Gilbody, S. (2014). Behavioural activation for depression; an update of meta-analysis of effectiveness and sub group analysis. PLOS ONE, 9(6), e100100.
• Johnson, J. A. (2014). Measuring thirty facets of the Five Factor Model with a 120-item public domain inventory: Development of the IPIP-NEO-120. Journal of Research in Personality, 51, 78–89.