Poczucie własnej skuteczności: dlaczego niektórzy wierzą, że dadzą radę?

Dwie osoby z tego samego zespołu dostają to samo nowe zadanie. Żadna z nich nie robiła wcześniej niczego podobnego.

Pierwsza myśli: „Jakoś to rozgryzę”. Druga myśli: „To chyba mnie przerasta”. Mają takie samo przygotowanie i ten sam termin, a jednak jedna zaczyna od razu, a druga ciągle to odkłada.

Dlaczego niektórzy podchodzą do wyzwania z przekonaniem, że sobie poradzą, a inni spodziewają się porażki, zanim w ogóle zaczną?

Psychologowie nazywają to oczekiwanie poczuciem własnej skuteczności. W modelu Wielkiej Piątki jest to jeden z sześciu aspektów sumienności. Opisuje, na ile czujesz się zdolny do tego, by doprowadzać sprawy do końca.

Co oznacza poczucie własnej skuteczności?

Poczucie własnej skuteczności to przekonanie, że potrafisz zrobić to, czego wymaga zadanie. Nie chodzi o to, jak duże masz faktycznie umiejętności, ale o to, jak oceniasz je wtedy, gdy to się liczy.

Osoby z wysokim wynikiem często rozpoznają u siebie takie cechy:

• Zwykle masz poczucie, że wiesz, jak załatwić sprawy.
• Ufasz, że znajdziesz sposób, nawet gdy zadanie jest nowe.
• Radzisz sobie z praktycznymi problemami bez większego zamieszania.
• Niepowodzenia traktujesz jak problemy do rozwiązania, a nie dowód, że nie jesteś wystarczająco dobry.
• Inni często przychodzą do Ciebie, gdy trzeba coś załatwić.

Poczucie własnej skuteczności to nie to samo co arogancja czy wybujałe ego. Możesz być osobą skromną, cichą i samokrytyczną, a mimo to mieć spokojną pewność, że poradzisz sobie z zadaniem.

Kluczowe nie jest to, czy uważasz się za lepszego od innych, ale czy uważasz, że poradzisz sobie z tym, co masz przed sobą.

Bandura: przekonanie decyduje, czy w ogóle spróbujemy

Termin ten pochodzi od psychologa Alberta Bandury. W klasycznym artykule z 1977 roku twierdził, że nasze oczekiwania co do własnych możliwości wpływają na trzy rzeczy: czy w ogóle zaczniemy, ile wysiłku włożymy i jak długo wytrwamy, gdy napotkamy przeszkody.

Bandura opisał też, skąd biorą się te oczekiwania. Wymienił cztery źródła:

• Własne sukcesy. To, że udało Ci się już kiedyś coś podobnego.
• Obserwowanie innych. Widok kogoś podobnego do Ciebie, komu się to udaje.
• Zachęta. Gdy inni mówią Ci, że dasz radę.
• Sygnały z ciała. To, jak odczytujesz własne napięcie, tętno i zdenerwowanie.

Według Bandury najsilniejsze jest pierwsze źródło. Doświadczenia, które masz za sobą, ważą więcej niż cokolwiek, co mówią Ci inni.

Czy wiara w siebie sprawia, że lepiej sobie radzimy?

Kusi, by tak myśleć. Obszerna metaanaliza z 1998 roku objęła 114 badań z udziałem ponad 21 000 osób i wykazała wyraźny związek między poczuciem własnej skuteczności a wynikami w pracy (korelacja 0,38). Siła tego związku zależała od tego, jak złożone było zadanie i czy badanie prowadzono w laboratorium, czy w prawdziwym miejscu pracy.

Korelacja nie mówi jednak, w którą stronę biegnie zależność. Czy ludzie osiągają dobre wyniki, bo w siebie wierzą, czy wierzą w siebie, bo osiągali dobre wyniki?

Metaanaliza z 2013 roku sprawdziła to, śledząc tych samych ludzi w czasie. Odpowiedź była zaskakująca. Wcześniejsze wyniki wyraźnie przewidywały późniejsze poczucie własnej skuteczności. Efekt w drugą stronę, od poczucia własnej skuteczności do późniejszych wyników, był słaby i niemal znikał, gdy badacze uwzględnili, że ludzie na ogół poprawiają się wraz z praktyką.

Autorzy doszli do wniosku, że poczucie własnej skuteczności jest głównie produktem wcześniejszych osiągnięć, a nie główną siłą napędzającą przyszłe wyniki. Dobrze pasuje to do idei samego Bandury, że najważniejszym źródłem są doświadczenia mistrzostwa, czyli własne sukcesy.

Czy można być zbyt pewnym siebie?

Para eksperymentów z 2002 roku sugerowała, że pewność siebie może mieć też ciemną stronę. Studenci grali w analityczną grę logiczną. W pierwszym badaniu badacze manipulowali poczuciem własnej skuteczności mniej więcej połowy uczestników, a manipulacja ta wiązała się z gorszym wynikiem w kolejnej rundzie.

W drugim badaniu studenci oceniali swoje poczucie własnej skuteczności między grami. Wyższe poczucie własnej skuteczności prowadziło do nadmiernej pewności siebie, która zwiększała ryzyko błędów logicznych. Innymi słowy, poczucie, że już wszystko masz pod kontrolą, może sprawić, że stajesz się nieco mniej ostrożny.

Były to małe badania laboratoryjne z konkretnym zadaniem, a sam Bandura kwestionował sposób ich interpretacji, więc nie należy wyciągać z nich zbyt daleko idących wniosków. Są jednak przydatnym przypomnieniem, że umiarkowana doza wątpliwości może skłonić Cię do sprawdzenia swojej pracy jeszcze raz.

Poczucie własnej skuteczności to nie samoocena

Łatwo je pomylić.

Samoocena dotyczy tego, jak oceniasz siebie jako osobę. Poczucie własnej skuteczności dotyczy tego, czy uważasz, że potrafisz coś zrobić. Możesz siebie lubić, a mimo to wątpić, że zdasz egzamin na prawo jazdy, albo czuć się bardzo kompetentnie w pracy, mając jednocześnie kruche poczucie własnej wartości.

Mimo to oba pojęcia są ze sobą powiązane. Badanie z 2002 roku wykazało, że samoocena, ogólne poczucie własnej skuteczności, poczucie kontroli nad własnym życiem i stabilność emocjonalna są ze sobą tak silnie związane, że można je traktować jako przejawy jednej wspólnej, ukrytej właściwości. Dlatego niskie poczucie własnej skuteczności często idzie w parze z wyższymi wynikami w neurotyczności.

Poczucie własnej skuteczności różni się też od dążenia do osiągnięć. Dążenie do osiągnięć dotyczy tego, jak wiele chcesz osiągnąć. Poczucie własnej skuteczności dotyczy tego, czy uważasz, że potrafisz. Ktoś może być bardzo ambitny, a mimo to dręczyć się wątpliwościami.

Co oznacza wysoki lub niski wynik?

Wysokie poczucie własnej skuteczności

Na ogół czujesz się kompetentny i panujesz nad swoimi zadaniami. Dzięki temu łatwiej Ci zacząć, przyjąć nową odpowiedzialność i wytrwać, gdy coś pójdzie nie tak.

Ryzyko, jak sugerują opisane wyżej badania, polega na tym, że czasem nie doceniasz, jak trudne jest zadanie. Zaplanowanie odrobiny dodatkowego czasu i proszenie o informację zwrotną może chronić Cię przed nadmierną pewnością siebie.

Niskie poczucie własnej skuteczności

Częściej wątpisz, czy sobie poradzisz, zwłaszcza przy nowych lub nieznanych zadaniach. Może to sprawiać, że się wahasz, przekazujesz zadania innym albo przygotowujesz się znacznie bardziej, niż to konieczne.

Niski wynik nie oznacza, że masz mniejsze możliwości. Wiele osób z niskim wynikiem radzi sobie dobrze, gdy już zacznie działać. Wątpliwości mogą też sprawiać, że jesteś dokładniejszy i otwarty na rady.

Oba opisy dotyczą typowych skłonności, a nie reguł obowiązujących w każdej sytuacji.

W codziennym życiu

• W pracy: wysokie poczucie własnej skuteczności ułatwia zgłaszanie się do nowych projektów. Niskie może sprawiać, że się wycofujesz, nawet gdy masz dobre kwalifikacje.
• W szkole i na studiach: przekonanie, że opanujesz przedmiot, ułatwia przebrnięcie przez trudny materiał. Dobre oceny z czasem też budują to przekonanie.
• W zdrowiu: wiara, że wytrwasz przy ćwiczeniach lub zmianie diety, zwiększa szansę, że w ogóle spróbujesz.
• W związkach: osoby o niskim poczuciu własnej skuteczności mogą zostawiać praktyczne decyzje partnerowi, co może prowadzić do nierównego podziału obowiązków.

Czy poczucie własnej skuteczności może się zmienić?

Tak, i to jeden z aspektów, przy których badania dają najbardziej konkretne wskazówki. Jeśli poczucie własnej skuteczności wyrasta głównie z doświadczeń sukcesu, to drogą do jego wzmocnienia jest tworzenie takich doświadczeń.

• Dziel duże zadania na mniejsze kroki, przy których naprawdę widzisz, że Ci się udaje.
• Zapisuj, co Ci się udało, a nie tylko to, co zostało do zrobienia.
• Znajdź wzory do naśladowania podobne do Ciebie. Widok kogoś o podobnym pochodzeniu, komu coś się udaje, może obniżyć próg.
• Odczytuj zdenerwowanie inaczej. Szybsze bicie serca przed prezentacją nie oznacza, że poniesiesz porażkę; oznacza, że sytuacja jest dla Ciebie ważna.

Więcej praktycznych strategii znajdziesz w naszym artykule o tym, jak rozumieć i wzmacniać poczucie własnej skuteczności.

Jeśli trwałe poczucie, że z niczym sobie nie radzisz, łączy się z obniżonym nastrojem, beznadzieją lub wyczerpaniem, warto porozmawiać z lekarzem lub psychologiem. Wynik w teście Wielkiej Piątki nie jest diagnozą.

Najczęściej zadawane pytania

Czy poczucie własnej skuteczności to to samo co pewność siebie?

Blisko, ale niezupełnie. O pewności siebie mówi się często w kontekście społecznym i tego, jak się prezentujesz. Poczucie własnej skuteczności dotyczy konkretnie przekonania, że potrafisz zrobić to, czego wymaga zadanie.

Czy mogę mieć wysokie poczucie własnej skuteczności w jednej dziedzinie, a niskie w innej?

Tak. Bandura uważał, że poczucie własnej skuteczności może się różnić w zależności od dziedziny. Możesz czuć się bardzo kompetentnie w pracy i niepewnie w kuchni. Aspekt Wielkiej Piątki mierzy bardziej ogólną skłonność obejmującą różne sytuacje.

Czy niskie poczucie własnej skuteczności jest złe?

Niekoniecznie. Badania sugerują, że pewna doza wątpliwości może zwiększać ostrożność. Problemem staje się głównie wtedy, gdy powstrzymuje Cię przed próbowaniem rzeczy, z którymi tak naprawdę dałbyś sobie radę.

Jak mierzy się poczucie własnej skuteczności w teście Wielkiej Piątki?

Nasz test opiera się na IPIP-NEO-120, w którym każdy aspekt mierzą cztery stwierdzenia. W przypadku poczucia własnej skuteczności dotyczą one tego, czy z powodzeniem wykonujesz zadania, osiągasz doskonałe wyniki w tym, co robisz, bez problemu radzisz sobie z zadaniami i umiesz załatwiać sprawy. Traktuj wynik jako wskazówkę co do pewnego wzorca, a nie pełny opis Twojej osoby.

Sprawdź swój wynik

Poczucie własnej skuteczności to tylko jeden z sześciu aspektów sumienności. Możesz mieć wysokie poczucie własnej skuteczności, a mimo to niski wynik w uporządkowaniu lub samodyscyplinie.

Zrób test Wielkiej Piątki i zobacz swój pełny profil ze wszystkimi 30 aspektami.

Źródła

• Bandura, A. (1977). Self-efficacy: Toward a unifying theory of behavioral change. Psychological Review, 84(2), 191–215.
• Stajkovic, A. D. i Luthans, F. (1998). Self-efficacy and work-related performance: A meta-analysis. Psychological Bulletin, 124(2), 240–261.
• Sitzmann, T. i Yeo, G. (2013). A meta-analytic investigation of the within-person self-efficacy domain: Is self-efficacy a product of past performance or a driver of future performance? Personnel Psychology, 66(3), 531–568.
• Vancouver, J. B., Thompson, C. M., Tischner, E. C. i Putka, D. J. (2002). Two studies examining the negative effect of self-efficacy on performance. Journal of Applied Psychology, 87(3), 506–516.
• Judge, T. A., Erez, A., Bono, J. E. i Thoresen, C. J. (2002). Are measures of self-esteem, neuroticism, locus of control, and generalized self-efficacy indicators of a common core construct? Journal of Personality and Social Psychology, 83(3), 693–710.
• Johnson, J. A. (2014). Measuring thirty facets of the Five Factor Model with a 120-item public domain inventory: Development of the IPIP-NEO-120. Journal of Research in Personality, 51, 78–89.