Rozwaga: najpierw pomyśleć czy działać szybko?

Spróbuj szybko odpowiedzieć: kij i piłka kosztują razem 1,10 dolara. Kij kosztuje o 1,00 dolara więcej niż piłka. Ile kosztuje piłka?

Większości ludzi od razu przychodzi do głowy „10 centów”. Wydaje się to oczywiste. Ale gdyby piłka kosztowała 10 centów, kij kosztowałby 1,10 dolara, a razem kosztowałyby 1,20 dolara. Prawidłowa odpowiedź to 5 centów.

To pytanie tak naprawdę nie dotyczy matematyki. Chodzi w nim o to, czy zatrzymujesz się i sprawdzasz pierwszą odpowiedź, która przyszła Ci do głowy, czy po prostu z nią idziesz.

Niektórzy ludzie robią takie sprawdzenie niemal automatycznie, we wszystkich dziedzinach życia. Inni działają pod wpływem pierwszego impulsu i często sprawia im to przyjemność.

Psychologowie nazywają tę skłonność rozwagą. W modelu Wielkiej Piątki jest to jeden z sześciu aspektów sumienności. Opisuje, na ile przemyślasz sprawy, zanim zaczniesz działać.

Co oznacza rozwaga?

Rozwaga to skłonność do rozważania możliwości i konsekwencji przed podjęciem decyzji. W innych wersjach kwestionariusza Wielkiej Piątki ten sam aspekt nazywa się namysłem (ang. deliberation).

Osoby z wysokim wynikiem często rozpoznają u siebie takie cechy:

• Myślisz, zanim coś powiesz lub zrobisz.
• Przed podjęciem decyzji ważysz argumenty za i przeciw.
• Rzadko podejmujesz decyzje, których żałujesz, bo zapadły zbyt szybko.
• Z dużymi wyborami wolisz się przespać.
• Podchodzisz sceptycznie do ofert, które wymagają decyzji natychmiast.

Rozwaga to nie to samo co strach czy lęk. Możesz być spokojny, pewny siebie i żądny przygód, a mimo to zawsze wszystko przemyśleć, zanim skoczysz.

Kluczowe nie jest to, czy podejmujesz ryzyko, ale czy myślisz, zanim zaczniesz działać.

Kij i piłka: test refleksji

Pytanie z początku tego artykułu pochodzi z Testu Refleksji Poznawczej (Cognitive Reflection Test), opublikowanego w 2005 roku przez ekonomistę Shane'a Fredericka. Test składa się z trzech krótkich pytań, a każde z nich ma intuicyjną, ale błędną odpowiedź.

Według Fredericka test mierzy zdolność lub skłonność do zastanowienia się nad pytaniem i powstrzymania się przed podaniem pierwszej odpowiedzi, która przychodzi do głowy. Wyniki w teście wiązały się z tym, jak ludzie dokonywali wyborów dotyczących czasu i ryzyka, na przykład czy woleli mniejszą kwotę teraz, czy większą później.

Test nie jest miarą aspektu rozwagi. Mierzy także zdolności poznawcze. Dobrze jednak ilustruje mechanizm leżący u podstaw tego aspektu: między pierwszą odpowiedzią a najlepszą odpowiedzią często jest luka, a niektórzy ludzie są bardziej skłonni ją sprawdzać niż inni.

Impulsywność to nie jedna rzecz

W mowie potocznej słowo „impulsywny” obejmuje wiele różnych zachowań. W 2001 roku psychologowie Stephen Whiteside i Donald Lynam przeanalizowali szeroki zestaw kwestionariuszy impulsywności razem z aspektami Wielkiej Piątki. Okazało się, że impulsywność rozpada się na cztery odrębne składniki:

• Pilność (urgency): działanie pochopne pod wpływem silnego wzburzenia. Wiąże się to z brakiem umiaru w ramach neurotyczności.
• Brak premedytacji: działanie bez rozważenia konsekwencji. To przeciwieństwo rozwagi.
• Brak wytrwałości: poddawanie się, gdy coś zaczyna nudzić. Wiąże się to z samodyscypliną.
• Poszukiwanie wrażeń: szukanie ekscytacji i nowych doświadczeń. Wiąże się to z poszukiwaniem doznań w ramach ekstrawersji.

To wyjaśnia, dlaczego dwie „impulsywne” osoby mogą być zupełnie różne. Jedna może być na co dzień rozważna i ostrożna, ale tracić kontrolę w złości. Druga może zachowywać spokój pod presją, a jednak bez namysłu zgadzać się na każdy nowy pomysł.

Niska rozwaga dotyczy jednego konkretnego typu: najpierw działać, a myśleć dopiero potem.

Czy szybkie działanie jest zawsze złe?

Nie. Już w 1990 roku psycholog Scott Dickman rozróżnił dwa rodzaje impulsywności.

Impulsywność dysfunkcjonalna to działanie bez zastanowienia, gdy powoduje ono problemy. Impulsywność funkcjonalna to szybkie działanie wtedy, gdy rzeczywiście jest to najlepsza strategia, na przykład gdy decyzję trzeba podjąć szybko, bo inaczej okazja przepadnie.

W jego badaniach te dwa rodzaje nie były ze sobą silnie powiązane i łączyły się z różnymi cechami oraz różnymi sposobami przetwarzania informacji. Ktoś, kto działa szybko, niekoniecznie działa lekkomyślnie.

To przydatne przypomnienie dla każdego, kto ma niski wynik w tym aspekcie. Szybkość jest zaletą w wielu sytuacjach, na przykład w nagłych wypadkach, negocjacjach, sporcie i pracy twórczej.

Rozwaga a zdrowie

Istnieje jednak dobrze udokumentowany związek między sumiennością a zachowaniami ryzykownymi. Obszerna metaanaliza z 2004 roku objęła 194 badania dotyczące sumienności i zachowań, które w największym stopniu przyczyniają się do przedwczesnej śmierci.

Cechy związane z sumiennością wiązały się z rzadszym występowaniem wszystkich badanych zachowań ryzykownych, w tym palenia tytoniu, nadmiernego picia alkoholu, ryzykownej jazdy, ryzykownego seksu, przemocy i zażywania narkotyków. Wiązały się też z częstszymi zachowaniami prozdrowotnymi, takimi jak aktywność fizyczna i zdrowa dieta.

Badanie dotyczyło sumienności w szerokim sensie, a nie samej rozwagi. Myślenie o konsekwencjach przed działaniem jest jednak oczywistą częścią wyjaśnienia. Więcej na ten temat przeczytasz w naszym artykule o sumienności i długowieczności.

Rozwaga to nie lęk

Wysoka rozwaga bywa mylona z lękliwością. To jednak różne rzeczy.

Lęk, należący do neurotyczności, dotyczy zamartwiania się i nerwowości: nieprzyjemnego uczucia, że coś może pójść nie tak. Rozwaga dotyczy stylu myślenia: rozważania możliwości przed dokonaniem wyboru.

Osoba lękowa może unikać decyzji, bo czuje się z nimi niekomfortowo. Osoba rozważna podejmuje decyzje, ale dopiero po ich przemyśleniu. Wiele bardzo rozważnych osób jest spokojnych i pewnych siebie.

Rozwaga to także nie to samo co niskie poszukiwanie doznań. Możesz uwielbiać skoki spadochronowe i mimo to planować każdy skok w najdrobniejszych szczegółach.

Co oznacza wysoki lub niski wynik?

Wysoka rozwaga

Myślisz, zanim zaczniesz działać, i rzadko podejmujesz pochopne decyzje, których potem żałujesz. Inni często postrzegają Cię jako osobę rozsądną i mądrą, a Ty dobrze dostrzegasz pułapki, zanim staną się problemem.

Druga strona medalu może polegać na tym, że długo zastanawiasz się nad decyzjami albo przegapiasz okazje, które wymagały szybkiej reakcji. Nadmierne analizowanie bywa też męczące.

Niska rozwaga

Działasz szybko i spontanicznie, i często to Ty wprawiasz sprawy w ruch. Dzięki temu dobrze się z Tobą spędza czas, a w sytuacjach wymagających szybkiego działania jesteś skuteczny.

Ryzyko polega na tym, że czasem podejmujesz decyzje, których żałujesz, albo mówisz rzeczy, których nie powiedziałbyś, gdybyś najpierw się zastanowił.

Oba opisy dotyczą typowych skłonności, a nie reguł obowiązujących w każdej sytuacji.

Jeśli impulsywne działania wielokrotnie prowadzą do poważnych problemów, takich jak długi, wypadki czy rozpad relacji, warto porozmawiać z lekarzem lub psychologiem. Wynik w teście Wielkiej Piątki nie jest diagnozą.

W codziennym życiu

• W pracy: osoby rozważne są cenne na stanowiskach, na których błędy kosztują dużo, na przykład w finansach, opiece zdrowotnej i bezpieczeństwie. Osoby mniej rozważne często dobrze odnajdują się tam, gdzie szybkość liczy się bardziej niż precyzja.
• W finansach: niska rozwaga może oznaczać więcej zakupów pod wpływem impulsu. Pomóc może prosta zasada, na przykład odczekanie 24 godzin przed większym zakupem.
• W konfliktach: pomyślenie przed odpowiedzią może zapobiec powiedzeniu rzeczy, których trudno potem cofnąć.
• W związkach: osoba rozważna i osoba spontaniczna mogą się świetnie uzupełniać, o ile szanują swoje tempo.

Czy rozwaga może się zmienić?

Osobowość jest dość stabilna, ale nie niezmienna. Obszerna metaanaliza z 2006 roku wykazała, że sumienność zwykle rośnie w dorosłości, zwłaszcza między 20. a 40. rokiem życia. Wiele osób z wiekiem staje się nieco bardziej rozważnych.

Jeśli chcesz działać mniej impulsywnie, często pomagają małe, wbudowane przerwy:

• Odczekaj dzień przed większymi zakupami lub ważnymi decyzjami.
• Policz do dziesięciu, zanim odpowiesz na wiadomość, która Cię zirytowała.
• Zapytaj siebie: „Co najgorszego może się stać i czy jestem w stanie z tym żyć?”.

Jeśli jesteś bardzo rozważny i czujesz, że Cię to hamuje, możesz ćwiczyć wyznaczanie limitu czasu na decyzje i akceptować, że wiele wyborów da się później skorygować.

Najczęściej zadawane pytania

Czy wysoka rozwaga oznacza, że jest się nudnym?

Nie. Rozwaga dotyczy myślenia przed działaniem, a nie unikania zabawy. Wiele rozważnych osób jest żądnych przygód, tyle że swoje przygody planuje.

Czy niska rozwaga to ADHD?

Nie. Impulsywność jest jedną z cech ADHD, ale większość osób, które działają szybko, nie ma ADHD. Wyniku w teście Wielkiej Piątki nie można wykorzystać do postawienia diagnozy.

Lepiej zaufać intuicji czy wszystko przemyśleć?

To zależy od sytuacji. Badania Dickmana sugerują, że szybkie decyzje mogą być najlepszą strategią, gdy brakuje czasu, a pytanie o kij i piłkę pokazuje, że pierwsza odpowiedź bywa błędna. Znajomość własnej skłonności pomaga zdecydować, kiedy warto zwolnić.

Jak mierzy się rozwagę w teście Wielkiej Piątki?

Nasz test opiera się na IPIP-NEO-120, w którym każdy aspekt mierzą cztery stwierdzenia. W przypadku rozwagi wszystkie cztery opisują jej przeciwieństwo i są punktowane odwrotnie: rzucanie się bez zastanowienia w różne sprawy, podejmowanie pochopnych decyzji, zabieranie się do rzeczy w pośpiechu i działanie bez namysłu. Wysoki wynik uzyskujesz, gdy się z nimi nie zgadzasz. Traktuj wynik jako wskazówkę co do pewnego wzorca, a nie pełny opis Twojej osoby.

Sprawdź swój wynik

Rozwaga to tylko jeden z sześciu aspektów sumienności. Możesz być bardzo rozważny, a mimo to mieć niski wynik w uporządkowaniu lub samodyscyplinie.

Zrób test Wielkiej Piątki i zobacz swój pełny profil ze wszystkimi 30 aspektami.

Źródła

• Frederick, S. (2005). Cognitive reflection and decision making. Journal of Economic Perspectives, 19(4), 25–42.
• Whiteside, S. P. i Lynam, D. R. (2001). The Five Factor Model and impulsivity: Using a structural model of personality to understand impulsivity. Personality and Individual Differences, 30(4), 669–689.
• Dickman, S. J. (1990). Functional and dysfunctional impulsivity: Personality and cognitive correlates. Journal of Personality and Social Psychology, 58(1), 95–102.
• Bogg, T. i Roberts, B. W. (2004). Conscientiousness and health-related behaviors: A meta-analysis of the leading behavioral contributors to mortality. Psychological Bulletin, 130(6), 887–919.
• Roberts, B. W., Walton, K. E. i Viechtbauer, W. (2006). Patterns of mean-level change in personality traits across the life course: A meta-analysis of longitudinal studies. Psychological Bulletin, 132(1), 1–25.
• Johnson, J. A. (2014). Measuring thirty facets of the Five Factor Model with a 120-item public domain inventory: Development of the IPIP-NEO-120. Journal of Research in Personality, 51, 78–89.