Poszukiwanie doznań: dlaczego niektórzy potrzebują adrenaliny?

Dwóch przyjaciół stoi na szczycie najwyższej kolejki górskiej w wesołym miasteczku. Jeden szczerzy zęby w uśmiechu i chce jechać jeszcze raz, zanim przejażdżka się skończy. Drugi ma zamknięte oczy i odlicza sekundy do końca.

Jeszcze w tym samym roku pierwszy zapisuje się na kurs skoków spadochronowych. Drugiemu w zupełności wystarcza spacer po lesie.

Dlaczego niektórzy ludzie szukają właśnie tego, od czego innym serce bije szybciej, i to w niewłaściwy sposób?

Część wyjaśnienia kryje się w tym, co psycholodzy nazywają poszukiwaniem doznań. W modelu Wielkiej Piątki to jeden z sześciu aspektów ekstrawersji. Opisuje, jak bardzo potrzebujesz stymulacji, dreszczyku emocji i intensywności, żeby czuć, że życie jest ciekawe.

Co oznacza poszukiwanie doznań?

W psychologii osobowości poszukiwanie doznań opisuje potrzebę silnych wrażeń i skłonność do nudzenia się, gdy wokół panuje spokój. Badacze często posługują się blisko spokrewnionym pojęciem, poszukiwaniem wrażeń (ang. sensation seeking), które bada się od dziesięcioleci.

Osoby z wysokim wynikiem często rozpoznają się w tych opisach:

• Uwielbiasz dreszczyk emocji i bez niego szybko się nudzisz.
• Poszukujesz przygód i nowych mocnych wrażeń.
• Czasem ryzykujesz, nie przemyślawszy sprawy do końca.
• Potrafisz całkowicie się wyluzować i zachowywać szalenie i nieobliczalnie.
• Głośna muzyka, tłumy i szybkie tempo raczej Cię nakręcają, niż stresują.

Osoby z niskim wynikiem wolą spokój i przewidywalność. Hałas, zamieszanie i ryzyko są dla nich raczej nieprzyjemne niż ekscytujące. Nie znaczy to, że są nudne. Po prostu spokojniejsze życie daje im wystarczająco dużo bodźców.

Najważniejsza nie jest odwaga, ale to, ile intensywności potrzebujesz, zanim życie zacznie wydawać Ci się ekscytujące.

Łowcy wrażeń ryzykują w wielu dziedzinach

Czy zamiłowanie do mocnych wrażeń ujawnia się tylko w sportach ekstremalnych? Badania sugerują, że jest szersze.

W badaniu 260 studentów naukowcy przyjrzeli się podejmowaniu ryzyka w sześciu obszarach: paleniu, piciu alkoholu, narkotykach, seksie, prowadzeniu samochodu i hazardzie. Połączyli je w miarę ogólnej skłonności do ryzyka we wszystkich sześciu obszarach. Ogólna skłonność do ryzyka wiązała się z impulsywnym poszukiwaniem wrażeń, agresją i towarzyskością, ale nie z neurotycznością ani ze skalą aktywności w użytym kwestionariuszu.

Ten sam artykuł omawiał badania biologiczne nad poszukiwaniem wrażeń, w tym związki z genem receptora dopaminy i z enzymem monoaminooksydazą. Autorzy wskazywali też na podobne zachowania u innych zwierząt.

Nie oznacza to, że poszukiwanie mocnych wrażeń jest zdeterminowane przez geny. Sugeruje jednak, że potrzeba ekscytacji ma korzenie sięgające głębiej niż wychowanie i nawyki.

Skoczkowie BASE nie są tacy, jak myślisz

Gdy ludzie wyobrażają sobie sportowców ekstremalnych, wielu widzi lekkomyślnych śmiałków. Badanie skoczków BASE, czyli osób skaczących ze spadochronem z mostów, klifów i budynków, daje bardziej zniuansowany obraz.

Naukowcy zmierzyli osobowość 98 skoczków dzień przed skokiem z mostu, a przed skokiem i po nim mierzyli poziom hormonów stresu w ślinie. Jako grupa skoczkowie byli bardzo odporni psychicznie, samodzielni, wytrwali i skłonni do ryzyka.

Nie byli jednak wszyscy tacy sami. Badacze wyróżnili trzy typy: doświadczonych skoczków z silnym poczuciem panowania nad sytuacją, ufnych i skłonnych do współpracy skoczków, u których reakcja hormonów stresu była niewielka i którzy mieli przed skokiem wsparcie społeczne, oraz odważnych skoczków, którzy skakali mimo lęku i niewielkiego doświadczenia.

W badaniu użyto innego kwestionariusza osobowości niż Wielka Piątka. Pokazuje ono jednak, że zamiłowanie do mocnych wrażeń nie musi oznaczać braku rozsądku. Wielu łowców wrażeń starannie się przygotowuje i w pełni panuje nad sytuacją.

Jeśli to Ty chowasz się za poduszką podczas horroru, może zainteresuje Cię nasz artykuł o tym, dlaczego niektórzy uwielbiają się bać.

Głód mocnych wrażeń osiąga szczyt w okresie dojrzewania

Wielu rodziców zauważa, że nastolatki nagle zaczynają łaknąć ryzyka. Badania potwierdzają to wrażenie.

W badaniu 935 osób w wieku od 10 do 30 lat osobno mierzono poszukiwanie wrażeń i impulsywność, zarówno za pomocą kwestionariuszy, jak i zadań behawioralnych. Poszukiwanie wrażeń rosło między 10. a 15. rokiem życia, a potem spadało lub się stabilizowało. Impulsywność natomiast stale malała od 10. roku życia.

Badacze sugerowali, że połączenie silnej potrzeby ekscytacji z wciąż rozwijającą się samokontrolą może wyjaśniać, dlaczego podejmowanie ryzyka jest tak częste w połowie okresu nastoletniego.

Poszukiwanie doznań to nie to samo co impulsywność

To ważne rozróżnienie, a powyższe badanie pokazuje dlaczego.

Poszukiwanie doznań dotyczy tego, co Cię przyciąga: intensywności, nowości i dreszczyku emocji. Impulsywność dotyczy tego, jak dobrze potrafisz się powstrzymać. W modelu Wielkiej Piątki uleganie zachciankom i popędom opisuje aspekt brak umiaru, należący do neurotyczności.

Możesz uwielbiać mocne wrażenia, a mimo to starannie planować, jak wielu skoczków BASE. I możesz być impulsywny, nie szukając wrażeń, na przykład jedząc, kupując czy przewijając ekran telefonu dłużej, niż zamierzałeś.

Poszukiwanie doznań różni się też od skłonności do przygód, aspektu otwartości. Skłonność do przygód dotyczy upodobania do różnorodności i nowych doświadczeń, takich jak próbowanie nowych potraw czy podróże w nieznane miejsca. Poszukiwanie doznań dotyczy intensywności. Możesz uwielbiać poznawanie nowych kultur i wcale nie mieć ochoty wyskakiwać z samolotu.

Co oznacza wysoki lub niski wynik?

Wysoki poziom poszukiwania doznań

Lubisz intensywność, szybkość i przygodę. W spokojnych okresach łatwo się nudzisz i często szukasz nowych doświadczeń, które podnoszą Ci tętno.

Druga strona medalu może być taka, że podejmujesz ryzyko, którego skutków trudno potem cofnąć, na przykład w sprawach pieniędzy, alkoholu, jazdy samochodem czy zdrowia.

Niski poziom poszukiwania doznań

Wolisz spokojne, przewidywalne otoczenie i nie potrzebujesz mocnych wrażeń, żeby cieszyć się życiem. Głośne miejsca i ryzykowne zajęcia są dla Ciebie raczej niewygodne niż zabawne.

To może czynić Cię stabilną i bezpieczną osobą, na której można polegać. Ryzyko polega głównie na tym, że omijają Cię doświadczenia, które w rzeczywistości by Ci się spodobały.

Oba opisy dotyczą typowych tendencji, a nie reguł obowiązujących w każdej sytuacji.

W codziennym życiu

• W pracy: Osoby z wysokim wynikiem często dobrze odnajdują się w pracy dającej różnorodność, tempo i pewne ryzyko. Osoby z niskim wynikiem często wolą stabilne stanowiska z jasną rutyną.
• W związku: Jedna osoba może chcieć spontanicznych wyjazdów i nowych przygód, a druga cenić rutynę i bezpieczeństwo. Przeplatanie jednego z drugim może się dobrze sprawdzać.
• Z pieniędzmi: Osoby z wysokim wynikiem mogą ciągnąć do hazardu lub ryzykownych inwestycji. Pomóc może ustalenie limitów z góry, zanim ekscytacja weźmie górę.
• Na drodze: Prędkość może być kuszącym ujściem dla głodu wrażeń. Dzień na torze wyścigowym albo sport to bezpieczniejsze miejsce na podobny zastrzyk adrenaliny.

Czy poszukiwanie doznań może się zmienić?

Tak, i wyraźnie zmienia się z wiekiem.

W dużym badaniu podłużnym dorosłych, prowadzonym za pomocą kwestionariusza, na którym wzorowane są aspekty w naszym teście, poszukiwanie doznań spadało najbardziej we wczesnej dorosłości. Do 30. roku życia było już znacznie niższe niż w szczytowym okresie dojrzewania.

Nie znaczy to, że musisz tłumić swoją potrzebę mocnych wrażeń. Możesz jednak skierować ją w bezpieczniejszą stronę:

• Znajdź zajęcia, które dają intensywność pod kontrolą, takie jak wspinaczka, sztuki walki czy sporty zespołowe.
• Ustal swoje granice dotyczące pieniędzy, alkoholu i prędkości, zanim znajdziesz się w danej sytuacji.
• Zauważaj, kiedy nuda popycha Cię ku ryzyku, którego normalnie byś nie podjął.
• Jeśli masz niski wynik, od czasu do czasu zrób mały krok poza swoją strefę komfortu. Może to być przyjemniejsze, niż się spodziewasz.

Jeśli podejmowanie ryzyka prowadzi do problemów z hazardem, alkoholem, narkotykami lub niebezpiecznymi zachowaniami, warto porozmawiać z lekarzem lub psychologiem. Wynik w teście Wielkiej Piątki nie jest diagnozą, ale może pomóc Ci zrozumieć, co Tobą kieruje.

Najczęściej zadawane pytania

Czy osoby z wysokim wynikiem w poszukiwaniu doznań częściej ulegają wypadkom?

Średnio podejmują większe ryzyko, więc szansa, że coś pójdzie nie tak, jest wyższa. Ale wielu łowców wrażeń jest ostrożnych i dobrze przygotowanych. Szukanie ryzyka i lekkomyślność to nie to samo.

Czy mogę być introwertykiem i uwielbiać mocne wrażenia?

Tak. Możesz woleć małe grupy i spokojne wieczory, a mimo to uwielbiać szybką jazdę na nartach, horrory czy samotne podróże w odludne miejsca. Sześć aspektów ekstrawersji nie zawsze idzie ze sobą w parze.

Czy poszukiwanie mocnych wrażeń jest oznaką ADHD lub uzależnienia?

Samo w sobie nie. Poszukiwanie doznań to zwykła różnica osobowościowa. ADHD i uzależnienia to stany kliniczne, które wymagają oceny specjalisty i których nie da się zdiagnozować testem osobowości.

Jak mierzy się poszukiwanie doznań w teście Wielkiej Piątki?

Nasz test opiera się na IPIP-NEO-120, w którym każdy aspekt mierzą cztery stwierdzenia. W przypadku poszukiwania doznań dotyczą one uwielbiania dreszczyku emocji, poszukiwania przygód, upodobania do lekkomyślnych zachowań oraz zachowywania się szalenie i nieobliczalnie. Traktuj wynik jako wskazówkę co do pewnego wzorca, a nie pełny opis Twojej osoby.

Sprawdź swój wynik

Poszukiwanie doznań to tylko jeden z sześciu aspektów ekstrawersji. Możesz uwielbiać adrenalinę i być cichy w grupie, albo unikać ryzyka i być duszą towarzystwa.

Zrób test Wielkiej Piątki i zobacz cały swój profil ze wszystkimi 30 aspektami.

Źródła

• Zuckerman, M. i Kuhlman, D. M. (2000). Personality and risk-taking: Common biosocial factors. Journal of Personality, 68(6), 999–1029.
• Monasterio, E., Mei-Dan, O., Hackney, A. C., Lane, A. R., Zwir, I., Rozsa, S. i Cloninger, C. R. (2016). Stress reactivity and personality in extreme sport athletes: The psychobiology of BASE jumpers. Physiology & Behavior, 167, 289–297.
• Steinberg, L., Albert, D., Cauffman, E., Banich, M., Graham, S. i Woolard, J. (2008). Age differences in sensation seeking and impulsivity as indexed by behavior and self-report: Evidence for a dual systems model. Developmental Psychology, 44(6), 1764–1778.
• Terracciano, A., McCrae, R. R., Brant, L. J. i Costa, P. T. (2005). Hierarchical linear modeling analyses of the NEO-PI-R scales in the Baltimore Longitudinal Study of Aging. Psychology and Aging, 20(3), 493–506.
• Johnson, J. A. (2014). Measuring thirty facets of the Five Factor Model with a 120-item public domain inventory: Development of the IPIP-NEO-120. Journal of Research in Personality, 51, 78–89.