Wyobraźnia: czy bujanie w obłokach to strata czasu?

Jedziesz autobusem i patrzysz przez okno. Nagle jesteś zupełnie gdzie indziej: planujesz podróż, która może nigdy się nie odbędzie, odtwarzasz w głowie jakąś rozmowę albo wymyślasz historię o kobiecie siedzącej przed Tobą.

A potem przegapiasz swój przystanek.

W dzieciństwie być może słyszałeś, żeby przestać bujać w obłokach i uważać. Ale czy odpływanie we własne myśli to naprawdę tylko strata czasu?

W modelu Wielkiej Piątki skłonność do bogatego życia wewnętrznego nazywa się wyobraźnią. To jeden z sześciu aspektów otwartości na doświadczenie. Opisuje, jak bardzo ktoś lubi fantazjowanie, marzenia na jawie i zatracanie się w myślach.

Co oznacza wyobraźnia?

W mowie potocznej „mieć wyobraźnię” często znaczy być kreatywnym albo mieć dobre pomysły. W psychologii osobowości ten aspekt jest węższy. Chodzi o to, ile miejsca zajmuje Twój świat wewnętrzny i jak bardzo lubisz w nim przebywać.

Osoby z wysokim wynikiem często rozpoznają się w takich opisach:

• Masz bogate życie wewnętrzne i łatwo wyobrażasz sobie sceny, ludzi i miejsca.
• Lubisz puszczać myśli wolno, nawet bez żadnego celu.
• Często śnisz na jawie i sprawia Ci to przyjemność.
• Potrafisz tak zagłębić się we własnych myślach, że przestajesz zauważać, co dzieje się wokół.
• Rzeczywistość wydaje Ci się czasem nieco szara w porównaniu z tym, co potrafisz sobie wyobrazić.

Wysoka wyobraźnia nie oznacza, że tracisz kontakt z rzeczywistością, ani że musisz mieć zdolności artystyczne. Opisuje upodobanie, a nie talent.

Najważniejsze nie jest to, jak bardzo jesteś kreatywny, ale to, jak bardzo lubisz spędzać czas we własnych myślach.

Odpływamy myślami znacznie częściej, niż sądzimy

Bujanie w obłokach nie jest domeną wyłącznie marzycieli.

Badacze z Harvardu opracowali aplikację na smartfony, która w losowych momentach dnia pytała ludzi, co robią, o czym myślą i jak się czują. Okazało się, że ludzie myśleli o czymś innym niż to, co się właśnie działo, niemal równie często, jak o tym, czym faktycznie się zajmowali.

Badanie wykazało też, że błądzeniu myślami zwykle towarzyszył w danej chwili gorszy nastrój. Badacze podsumowali to w tytule swojej pracy: błądzący umysł to nieszczęśliwy umysł.

Brzmi to jak zła wiadomość dla marzycieli. Badanie mierzyło jednak błądzenie myślami w danym momencie, a nie wyobraźnię jako cechę osobowości. A jak pokazują kolejne badania, treść marzeń ma ogromne znaczenie.

Marzenia na jawie mogą podsuwać lepsze pomysły

Wielu ludzi wpadło na swój najlepszy pomysł pod prysznicem albo na spacerze. Badanie z 2012 roku sprawdziło to w laboratorium.

Uczestnicy najpierw rozwiązywali zadanie na kreatywność: mieli wymyślić jak najwięcej nietypowych zastosowań dla codziennych przedmiotów. Potem mieli przerwę. Jedni wykonywali w tym czasie wymagające zadanie, inni łatwe zadanie, które zostawiało miejsce na błądzenie myślami, jeszcze inni odpoczywali, a część w ogóle nie miała przerwy.

Gdy wrócili do tych samych problemów, osoby, które wykonywały łatwe zadanie, poprawiły wyniki wyraźnie bardziej niż pozostali. Ta grupa zgłaszała też więcej błądzenia myślami, ale nie więcej celowego myślenia o samym zadaniu.

Badacze doszli do wniosku, że proste czynności, przy których myśli mogą swobodnie płynąć, mogą pomagać w twórczym rozwiązywaniu problemów. Nie chodzi o to, że myślisz o problemie, ale o to, że umysł może sam tworzyć nowe połączenia.

Nie wszystkie marzenia na jawie są takie same

Psycholog Jerome L. Singer przez dziesięciolecia badał marzenia na jawie i wyróżnił różne ich style. Badanie z 1997 roku porównało te style z cechami Wielkiej Piątki u 103 młodych dorosłych.

Wyniki okazały się wymowne:

• Pozytywne, konstruktywne marzenia na jawie, zabawowe, barwne i często skierowane ku przyszłości, wiązały się z otwartością na doświadczenie.
• Marzenia pełne poczucia winy i ponure, w których myśli krążą wokół zmartwień i błędów, wiązały się z neurotycznością.
• Słaba kontrola uwagi, czyli niemożność utrzymania myśli tam, gdzie się chce, wiązała się ujemnie z sumiennością.

Innymi słowy, aspekt wyobraźni dotyczy głównie pierwszego rodzaju: przyjemności płynącej z własnego świata wewnętrznego. Rozpamiętywanie i zamartwianie się należą do innej części modelu osobowości.

Wyobraźnia to nie to samo co nieprzystosowawcze marzenia na jawie

Istnieje zjawisko, które badacze nazywają nieprzystosowawczym marzeniem na jawie (maladaptive daydreaming). Dotyczy ludzi, którzy codziennie spędzają całe godziny w szczegółowych światach fantazji, do tego stopnia, że zaniedbują relacje, pracę i inne obowiązki, i którzy czują, że nie potrafią przestać.

Badanie dzienniczkowe z 2018 roku przez 14 dni śledziło 77 osób, które same uznawały się za takich marzycieli. W dni, gdy marzeń na jawie było więcej, nasilały się również objawy takie jak obniżony nastrój, lęk i objawy obsesyjno-kompulsyjne, a także więcej było negatywnych emocji.

Nieprzystosowawcze marzenie na jawie nie jest oficjalną diagnozą, lecz pojęciem, które badacze wciąż opisują. Ważna jest różnica: wysoki wynik w wyobraźni oznacza, że lubisz swój świat wewnętrzny. Nieprzystosowawcze marzenia na jawie polegają na utracie kontroli nad nim i na tym, że kosztują więcej, niż dają.

Jeśli marzenia na jawie pochłaniają Cię tak bardzo, że odczuwasz z tego powodu cierpienie albo wpływa to na pracę, naukę lub relacje, warto porozmawiać z lekarzem lub psychologiem. Wynik w teście Wielkiej Piątki nie powie Ci, czy to Ciebie dotyczy.

Co oznacza wysoki lub niski wynik?

Wysoki poziom wyobraźni

Masz bogate życie wewnętrzne i często używasz fantazji, żeby uczynić świat ciekawszym. Możesz dobrze wyobrażać sobie możliwości, bawić się pomysłami i widzieć, jak rzeczy mogłyby wyglądać inaczej.

Minusem może być to, że odpływasz myślami w nieodpowiednich momentach: na spotkaniach, w trakcie rozmów albo w autobusie, kiedy trzeba było wysiąść.

Niski poziom wyobraźni

Twardo stąpasz po ziemi i skupiasz się na tym, co tu i teraz. Wolisz fakty od fantazji i zwykle koncentrujesz się na tym, co realne i konkretne, a nie na tym, co mogłoby być.

To nie jest brak kreatywności. Wiele osób z niskim wynikiem to praktyczni ludzie, którzy rozwiązują problemy, zauważają to, co faktycznie mają przed sobą, i potrafią dokończyć to, co zaczęli.

Oba opisy dotyczą typowych skłonności, a nie reguł obowiązujących w każdej sytuacji.

W codziennym życiu

• W pracy: Wysoka wyobraźnia może być atutem w zawodach, które wymagają nowych pomysłów, opowiadania historii albo planowania z wyprzedzeniem. Rutynowe zadania mogą dawać myślom przestrzeń do błądzenia, na dobre i na złe.
• W rozmowach: Czasem możesz zgubić wątek, bo jakaś myśl zaprowadziła Cię gdzie indziej. Wiele osób z bujną wyobraźnią ceni partnerów, którzy potrafią podążać za nimi w tych myślowych dygresjach.
• W nauce: Wyobrażanie sobie tego, o czym czytasz, może ułatwiać zapamiętywanie. Z drugiej strony długie wykłady łatwo stają się punktem wyjścia do marzeń na jawie.
• W czasie wolnym: Książki, filmy, gry i gry fabularne to naturalne miejsca dla silnej wyobraźni.

Czy wyobraźnia może się zmienić?

Osobowość jest dość stabilna, ale nie niezmienna. Często masz natomiast wpływ na to, kiedy Twoje myśli odpływają.

W randomizowanym badaniu z 2013 roku uczestnicy przeszli dwutygodniowy kurs uważności (mindfulness). Potem mieli mniej rozpraszających myśli podczas testów i lepiej wypadli zarówno w teście czytania ze zrozumieniem, jak i w teście pamięci roboczej.

Nie znaczy to, że należy przestać marzyć na jawie. Dla wielu osób bardziej przydatne jest wybieranie, kiedy pozwolić myślom błądzić:

• Traktuj spacery, prysznic albo proste prace domowe jako świadomy „czas na myślenie”.
• Kiedy musisz się skupić, zauważaj, że myśli odpływają, i łagodnie sprowadzaj je z powrotem.
• Zapisuj pomysły, które się pojawiają, żeby nie musieć ich trzymać w głowie.
• Zwracaj uwagę, czy Twoje marzenia są zabawowe, czy ponure. Rozpamiętywanie to coś innego niż wyobraźnia i może wymagać innego podejścia.

Najczęściej zadawane pytania

Czy bujanie w obłokach świadczy o niskiej inteligencji albo lenistwie?

Nie. Marzenia na jawie zdarzają się każdemu, a badania sugerują, że mogą pomagać w twórczym rozwiązywaniu problemów. Problemem stają się głównie wtedy, gdy pojawiają się w nieodpowiednim momencie albo gdy ich treścią są przede wszystkim zmartwienia i rozpamiętywanie.

Czy jestem kreatywny, jeśli mam wysoki wynik w wyobraźni?

Niekoniecznie. Ten aspekt mierzy, jak bardzo lubisz swój świat wewnętrzny, a nie to, jak dobrze potrafisz coś stworzyć. Wyobraźnia może być źródłem kreatywności, ale przekucie pomysłów w coś konkretnego wymaga ćwiczeń i wysiłku.

Czym różni się wyobraźnia od intelektu?

Wyobraźnia dotyczy fantazji i wewnętrznych obrazów, a intelekt zamiłowania do abstrakcyjnych idei, teorii i rozumowania. Możesz lubić marzyć na jawie i nie przepadać za dyskusjami filozoficznymi, i na odwrót.

Jak mierzy się wyobraźnię w teście Wielkiej Piątki?

Nasz test opiera się na IPIP-NEO-120, w którym każdy aspekt mierzą cztery stwierdzenia. W przypadku wyobraźni dotyczą one bujnej wyobraźni, puszczania wodzy fantazji, uwielbienia dla śnienia na jawie i lubienia zamyślania się. Traktuj wynik jako wskazówkę co do pewnego wzorca, a nie pełny opis Twojej osoby.

Sprawdź swój wynik

Wyobraźnia to tylko jeden z sześciu aspektów otwartości na doświadczenie. Możesz mieć wysoki wynik w wyobraźni, a jednocześnie niski w zainteresowaniach artystycznych albo skłonności do przygód.

Zrób test Wielkiej Piątki i zobacz cały swój profil ze wszystkimi 30 aspektami.

Źródła

• Killingsworth, M. A. i Gilbert, D. T. (2010). A wandering mind is an unhappy mind. Science, 330(6006), 932.
• Baird, B., Smallwood, J., Mrazek, M. D., Kam, J. W. Y., Franklin, M. S. i Schooler, J. W. (2012). Inspired by distraction: Mind wandering facilitates creative incubation. Psychological Science, 23(10), 1117–1122.
• Zhiyan, T. i Singer, J. L. (1997). Daydreaming styles, emotionality and the Big Five personality dimensions. Imagination, Cognition and Personality, 16(4), 399–414.
• Soffer-Dudek, N. i Somer, E. (2018). Trapped in a daydream: Daily elevations in maladaptive daydreaming are associated with daily psychopathological symptoms. Frontiers in Psychiatry, 9, 194.
• Mrazek, M. D., Franklin, M. S., Phillips, D. T., Baird, B. i Schooler, J. W. (2013). Mindfulness training improves working memory capacity and GRE performance while reducing mind wandering. Psychological Science, 24(5), 776–781.
• Johnson, J. A. (2014). Measuring thirty facets of the Five Factor Model with a 120-item public domain inventory: Development of the IPIP-NEO-120. Journal of Research in Personality, 51, 78–89.