Deneyime Açıklık

Deneyime Açıklık, hayal gücü kuvvetli ve yaratıcı insanları ayakları yere basan, geleneksel insanlardan ayıran bir bilişsel tarz boyutunu tanımlar.

Deneyime açık insanlar entelektüel açıdan meraklıdır, sanata değer verir ve güzelliğe karşı duyarlıdır. Kapalı insanlara kıyasla kendi duygularının daha fazla farkında olma eğilimindedirler. Bireysel ve kalıplara uymayan biçimlerde düşünüp davranırlar. Entelektüeller genellikle Deneyime Açıklık boyutunda yüksek puan alır; bu nedenle bu faktöre Kültür ya da Entelekt adı da verilmiştir.

Yine de Entelekt'i deneyime açıklığın yalnızca bir yönü olarak görmek muhtemelen en doğrusudur. Deneyime Açıklık puanları, eğitim süresi ve standart zekâ testlerindeki puanlarla yalnızca sınırlı ölçüde ilişkilidir.

Açık bilişsel tarzın bir başka özelliği, somut deneyimden uzak semboller ve soyutlamalarla düşünme becerisidir. Kişinin kendine özgü entelektüel yeteneklerine bağlı olarak bu sembolik düşünme matematiksel, mantıksal ya da geometrik düşünme; dilin sanatsal ve mecazi kullanımı; beste yapma ya da müzik icrası; ya da pek çok görsel veya sahne sanatından biri biçiminde ortaya çıkabilir.

Deneyime açıklıkta düşük puan alan kişilerin ilgi alanları dar ve sıradan olma eğilimindedir. Karmaşık, belirsiz ve incelikli olana karşı sade, dolaysız ve açık olanı tercih ederler. Sanata ve bilime kuşkuyla bakabilir, bu uğraşları anlaşılmaz ya da pratik faydası olmayan şeyler olarak görebilirler. Kapalı insanlar yeniliğe karşı tanıdık olanı tercih eder; muhafazakârdırlar ve değişime direnç gösterirler.

Açıklık, çoğu zaman kendileri de deneyime açık olan psikologlar tarafından sıklıkla daha sağlıklı ya da daha olgun bir tarz olarak sunulur. Oysa açık ve kapalı düşünme tarzları farklı ortamlarda işe yarar. Açık kişinin entelektüel tarzı bir profesöre iyi hizmet edebilir; ancak araştırmalar, kapalı düşünmenin polislik, satış ve bir dizi hizmet mesleğinde daha üstün iş performansıyla ilişkili olduğunu göstermiştir.

Hayal gücü

Hayal gücü kuvvetli bireyler için gerçek dünya çoğu zaman fazla sade ve sıradandır. Bu ölçekte yüksek puan alanlar, hayal kurmayı daha zengin ve daha ilginç bir dünya yaratmanın bir yolu olarak kullanır. Düşük puan alanlar ise hayallerden çok olgulara yönelirler.

Sanatsal ilgi

Bu ölçekte yüksek puan alanlar hem sanattaki hem de doğadaki güzelliği sever. Sanatsal ve doğal olaylara kolayca kapılır, kendilerini onlara kaptırırlar. Pek çoğu öyle olsa da, sanat eğitimi almış ya da sanatsal yeteneğe sahip olmaları şart değildir. Bu ölçeğin belirleyici özellikleri, doğal ve insan yapımı güzelliğe duyulan ilgi ve verilen değerdir. Düşük puan alanlarda estetik duyarlılık ve sanata ilgi eksiktir.

Duygusallık

Duygusallıkta yüksek puan alan kişiler kendi duygularına kolayca ulaşır ve onların farkındadır. Düşük puan alanlar duygularının daha az farkındadır ve duygularını açıkça ifade etmeme eğilimindedir.

Maceracılık

Maceracılıkta yüksek puan alanlar yeni etkinlikler denemeye, yabancı ülkelere seyahat etmeye ve farklı şeyler yaşamaya heveslidir. Tanıdık olanı ve rutini sıkıcı bulurlar; sırf farklı olsun diye eve yeni bir yoldan dönerler. Düşük puan alanlar değişimden rahatsızlık duyma ve alışılmış rutinleri tercih etme eğilimindedir.

Entelekt

Entelekt ve sanatsal ilgi, deneyime açıklığın en önemli iki merkezi yönüdür. Entelekt'te yüksek puan alanlar fikirlerle oynamayı sever. Yeni ve alışılmadık fikirlere açıktırlar ve entelektüel konuları tartışmaktan hoşlanırlar. Bilmecelerden, bulmacalardan ve zekâ oyunlarından keyif alırlar. Entelekt'te düşük puan alanlar fikirlerden çok insanlarla ya da nesnelerle uğraşmayı tercih eder. Entelektüel uğraşları zaman kaybı olarak görürler. Entelekt zekâyla eş tutulmamalıdır. Entelekt bir entelektüel yetenek değil, entelektüel bir tarzdır; ancak Entelekt'te yüksek puan alanlar, standart zekâ testlerinde düşük puan alanlara göre biraz daha yüksek puan alırlar.

Liberallik

Psikolojik liberallik; otoriteye, geleneklere ve geleneksel değerlere meydan okumaya hazır olmayı ifade eder. En uç biçiminde psikolojik liberallik kurallara açık düşmanlık, yasaları çiğneyenlere sempati ve belirsizliğe, kaosa ve düzensizliğe duyulan sevgi olarak bile ortaya çıkabilir. Psikolojik muhafazakârlar, geleneğe uymanın getirdiği güvenlik ve istikrarı tercih eder. Psikolojik liberallik ve muhafazakârlık siyasi görüşle aynı şey değildir; ancak bireyleri kesinlikle belirli siyasi partilere yöneltir.