Liberallik: Siyasi görüşünüz kişiliğinizin bir parçası mı?

Bir kişilik testi çözüyor, hayal gücü, sanat ve duygular hakkındaki soruları yanıtlıyorsunuz. Sonra birden bir ifade liberal adaylara mı yoksa muhafazakâr partilere mi oy verdiğinizi soruyor. Bir başkası suçlulara sert davranmamız gerekip gerekmediğini soruyor.

Siyasetin kişilikle ne ilgisi var?

Düşündüğünüzden fazla, ama muhtemelen beklediğiniz şekilde değil.

Beş Faktör modelinde testin bu bölümüne liberallik denir. Deneyime açıklığın altı alt boyutundan biridir. Adına rağmen bu alt boyut esas olarak hangi partiye oy verdiğinizle ilgili değildir. Daha derin bir tutumu tanımlar: otoriteyi, alışılmış kalıpları ve geleneği sorgulamaya ne kadar hazır olduğunuzu ve doğrunun ve yanlışın duruma göre değişebileceği fikriyle ne kadar rahat olduğunuzu.

Liberallik ne anlama gelir?

Psikologlar bu alt boyutu parti siyasetinden ayırmak için bazen psikolojik liberallik olarak adlandırır. Bir uçta yerleşik kurallara ve geleneklere meydan okumayı seven insanlar bulunur. Diğer uçta ise geleneğin sağladığı istikrara, güvenliğe ve ortak normlara değer veren insanlar.

Yüksek puan alanlar kendilerini çoğu zaman şunlarda tanır:

• Otoriteyi ve yerleşik doğruları kolayca sorgularsınız.
• Kuralların ve geleneklerin yalnızca uygulanması değil, gerekçelendirilmesi gerektiğini düşünürsünüz.
• Ahlaki soruları siyah ve beyaz olarak değil, karmaşık olarak görürsünüz.
• Toplumda reforma ve değişime yakın durma eğilimindesinizdir.
• Kendinizi siyasi olarak çoğu zaman liberal, ilerici ya da solda tanımlarsınız.

Düşük puan alanlar kendilerini çoğu zaman şunlarda tanır:

• Geleneğe, düzene ve net kurallara değer verirsiniz.
• Yerleşik kurumların çoğu zaman iyi bir nedenle var olduğunu düşünürsünüz.
• Bazı şeylerin basitçe doğru ya da yanlış olduğuna inanırsınız.
• Kuralları çiğnemenin net sonuçları olması gerektiğini düşünürsünüz.
• Kendinizi siyasi olarak çoğu zaman muhafazakâr olarak tanımlarsınız.

Uçlardan hiçbiri diğerinden daha doğru ya da daha olgun değildir. Farklı öncelikleri yansıtırlar ve her ikisinin de güçlü yanları vardır.

Önemli olan hangi partiyi desteklediğiniz değil, otoriteyle, gelenekle ve ahlaki kesinlikle nasıl bir ilişki kurduğunuzdur.

"Liberal" kelimesi üzerine bir not

Testimizdeki ifadeler aslen İngilizce olarak, Amerikan bağlamında yazılmıştır. ABD'de "liberal" kabaca merkez sol, "conservative" (muhafazakâr) ise sağa yakın anlamına gelir.

Türkiye'de bu kelimeler farklı çağrışımlar taşır. Türkçede "liberal" çoğu zaman serbest piyasayı, bireysel özgürlükleri ve sınırlı devleti savunan siyasi ve ekonomik liberalizmi akla getirir. Bu, Türk siyasetinde görece küçük bir akımdır ve ekonomik konularda sağda yer alabilir. Siyasi tartışmalar ise daha çok sol ile sağ arasındaki eksende ve laik ile dindar-muhafazakâr arasındaki eksende şekillenir. "Muhafazakâr" ise pek çok insanın kendini tanımlamak için kullandığı, çoğu zaman din, aile ve gelenekle ilişkilendirilen yaygın bir kelimedir.

Testin Türkçe sürümünde ifadeler oy verme üzerinden sorulur: liberal siyasi adaylara oy verme eğiliminde olup olmadığınız ve muhafazakâr partilere oy verip vermediğiniz. Kendini ekonomik anlamda liberal gören ama toplumsal konularda geleneğe bağlı biri, ya da hiçbir partiyi kendine yakın hissetmeyen ya da oy kullanmayan biri, bu ifadeleri bir Amerikalıdan farklı yanıtlayabilir.

Puanınızı okurken bunu akılda tutmakta fayda var. Bu alt boyut gerçek bir şeyi yakalar, ancak onu ölçmek için kullanılan kelimeler, geldikleri kültürün rengini taşır.

Kişilik ve siyaset: gerçek bir bağlantı

Kişilik ile siyasi görüşlerin ilişkili olduğunu gösteren sağlam araştırmalar vardır.

2008 tarihli bir çalışma birkaç yöntemi birleştirdi: kişilik anketleri, sosyal etkileşimlerdeki davranışların gözlemlenmesi ve hatta insanların yatak odalarının ve ofislerinin incelenmesi. Araştırmacılar liberaller ile muhafazakârlar arasında, esas olarak iki özellikle ilgili tutarlı farklılıklar buldu: deneyime açıklık ve sorumluluk.

Genel olarak liberaller daha açık fikirli, meraklı ve yenilik arayan kişilerdi; muhafazakârlar ise daha düzenli, geleneksel ve organize kişilerdi. Farklılıklar toplumsal konularda en belirgindi, ekonomik konularda daha az belirgindi.

2010 tarihli büyük bir Amerikan seçmen çalışması kişiliğin önemli olduğunu ve kişiliğin siyasi görüşler üzerindeki etkisinin eğitimin ya da gelirin etkisi kadar büyük olabileceğini doğruladı. Ancak bağlantıların ekonomik ve toplumsal konular arasında ve insan grupları arasında farklılaştığını da gösterdi.

Her yerde aynı değil

Bu araştırmaların çoğu ABD'de yapılmıştır. Başka yerlerde de geçerli midir?

2017 tarihli bir çalışma, her kıtadan 21 ülkede Dünya Değerler Araştırması'nın (World Values Survey) verilerini kullandı. Kişilik ve ideolojiyle ilgili temel bulgular doğrulandı. Ancak etkiler ülkeden ülkeye önemli ölçüde değişiyordu ve dünya geneline kolayca genellenemiyordu.

"Muhafazakâr" ya da "liberal" olmanın ne anlama geldiği, toplumunuzda neyin geleneksel olduğuna bağlıdır. Bir ülkede geleneği savunmak güçlü bir sosyal devleti savunmak anlamına gelebilir. Bir başkasında bunun tam tersi anlamına gelebilir.

Genlerimizde mi?

2014 tarihli bir çalışma, beş demokraside dört on yıl boyunca toplanan 12.000'den fazla ikiz çiftinden elde edilen verileri birleştirdi. Araştırmacılar, ölçüldüğü yolların neredeyse tamamında ve incelenen nüfusların genelinde, siyasi ideolojinin oluşumunda genetik etkenlerin rol oynadığını buldu.

Öte yandan siyasi görüşler için tek bir gen bulamadılar. Etki, eğer varsa, her biri çok küçük bir etkiye sahip binlerce genetik varyanttan geliyor gibi görünüyor.

Bu, kimsenin muhafazakâr ya da liberal olarak doğduğu anlamına gelmez. Belirsizliğe, değişime ve kurallara nasıl tepki verdiğimiz gibi temeldeki yatkınlıkların bazı görüşleri bize diğerlerinden daha doğal hissettirebileceği anlamına gelir. Yetiştirilme, deneyimler ve yaşadığımız toplum hâlâ çok önemlidir.

Liberallik, ahlakla aynı şey değildir

Testteki ifadelerden biri, kesin doğruların ve yanlışların olup olmadığıyla ilgilidir. Bunu ne kadar ahlaklı olduğunuzla ilgili bir soru olarak yanlış okumak kolaydır. Öyle değildir.

2009 tarihli tanınmış bir çalışma, liberallerin de muhafazakârların da ahlakı önemsediğini, ancak farklı ahlaki kaygıları ön plana çıkardığını buldu. Liberaller en çok başkalarını gözetmeye ve adalete dayanıyordu. Muhafazakârlar ise daha geniş bir kaygılar kümesinden daha eşit ölçüde yararlanıyordu: gözetme ve adaletin yanı sıra gruba sadakat, otoriteye saygı ve saflık ya da kutsallık.

Başka bir deyişle, liberallikte yüksek puan ahlakınızın daha zayıf olduğu, düşük puan ise katı ya da kaba olduğunuz anlamına gelmez. Başkalarına karşı dürüstlük ve hakkaniyet, uyumluluk altında yer alan başka bir alt boyutla, ahlakla ölçülür.

Liberallik, maceracılıkla da aynı şey değildir. Seyahati ve yeni yemekleri sevip yine de toplumda geleneğe değer verebilirsiniz; bunun tersi de mümkündür.

Yüksek ya da düşük puan ne anlama gelir?

Yüksek liberallik

Kuralları, otoriteyi ve alışılmış kalıpları hızla sorgularsınız ve ahlaki gri alanlarla rahatsınızdır. Toplumu örgütlemenin yeni yollarına açık olabilir, "Hep böyle yapılmış" düşüncesine şüpheyle yaklaşabilirsiniz.

Madalyonun öbür yüzü, istikrarlı kurumların ve ortak normların değerini küçümsemeniz ya da bir geleneğin aslında neden ortaya çıktığını gözden kaçırmanız olabilir.

Düşük liberallik

Düzene, geleneğe ve net ahlaki çizgilere değer verirsiniz. Kuralların ve kurumların çoğu zaman zor kazanılmış bir deneyimi taşıdığını ve insanlar onlara güvenebildiğinde toplumun en iyi şekilde işlediğini düşünürsünüz.

Madalyonun öbür yüzü, bir kuralın amacını yitirdiğini daha geç fark etmeniz ya da alışılmış kalıpların dışına çıkan insanları anlamakta zorlanmanız olabilir.

Her iki tanım da her durumda geçerli kurallar değil, tipik eğilimlerdir.

Gündelik hayatta

• İşte: Yüksek puan alanlar çoğu zaman rutinlere meydan okur ve bir şeyleri yapmanın yeni yollarını önerir. Düşük puan alanlar ise çoğu zaman işe yarayanın korunmasına ve kurallara uyulmasına yardımcı olur.
• İlişkilerde: Partnerler her zaman aynı siyasi görüşleri paylaşmaz. Her iki taraf da saygı gördüğünü hissediyorsa farklılıkların sorun olması gerekmez.
• Tartışmalarda: Karşınızdaki kişinin muhtemelen ahlaktan yoksun olmadığını, değerleri farklı tarttığını hatırlamak çoğu zaman işe yarar.
• Toplumda: Bir toplumun genellikle ikisine de ihtiyacı vardır: değişim için bastıran insanlara ve işe yarayanı koruyan insanlara.

Liberallik değişebilir mi?

Siyasi görüşler şaşırtıcı derecede istikrarlıdır. 2020 tarihli bir çalışma, Amerikalıları yetişkin hayatlarının büyük bir bölümü boyunca izledi. Siyasi tutumlar uzun vadede dikkat çekici ölçüde istikrarlıydı.

Ancak insanlar değiştiğinde, liberalden muhafazakâra geçmek bunun tersinden daha yaygındı. Bu, insanların yaşlandıkça daha muhafazakâr olduğuna dair halk bilgeliğine bir ölçüde destek veriyor; ancak değişim, sözün ima ettiğinden çok daha küçüktür.

Büyük yaşam olayları, yeni ortamlar ve ilişkiler insanların dünyaya bakışını yine de değiştirebilir. Puanınız ne olursa olsun şunlar faydalı olabilir:

• Katılmadığınız bir görüşün en güçlü hâlini anlatmaya çalışın.
• Bir tutumun yalnızca ne olduğunu değil, ardında hangi değerin yattığını sorun.
• Bir şeye ne söylendiği yerine kimin söylediğine göre tepki verip vermediğinize dikkat edin.

Sık sorulan sorular

Yüksek puan belirli bir partiye oy verdiğim anlamına mı gelir?

Hayır. Bu alt boyut otoriteye, geleneğe ve ahlaki kesinliğe yönelik genel tutumları yakalar. Pek çok insan görüşlerini tek bir partiye tam olarak uymayan biçimlerde birleştirir ve "liberal" kelimesinin anlamı ülkeden ülkeye değişir.

Bir kişilik testi neden siyaset hakkında soru sorar?

Çünkü otoriteye ve geleneğe yönelik tutumlar, insanların dünyayla ilişki kurma biçiminin istikrarlı bir parçasıdır ve deneyime açıklıkla bağlantılıdır. Siyasi ifadeler, kusursuz olmasa da bu tutumu yakalamanın basit bir yoludur.

Yüksek ya da düşük puan almak daha mı iyidir?

Hayır. Her iki ucun da güçlü ve zayıf yanları vardır. Araştırmalar, her iki uçtaki insanların da ahlakı önemsediğini, ancak farklı değerlere farklı ağırlık verdiğini düşündürüyor.

Big Five testinde liberallik nasıl ölçülür?

Testimiz, her alt boyutun dört ifadeyle ölçüldüğü IPIP-NEO-120'ye dayanır. Liberallik için bu ifadeler liberal siyasi adaylara oy verme eğiliminde olmak ve kesin doğrular ya da yanlışlar olduğuna inanmamak, ters puanlanan iki ifade olarak da muhafazakâr partilere oy vermek ve suçlulara sert davranılması gerektiğine inanmakla ilgilidir. Puanı sizin eksiksiz bir tanımınız olarak değil, bir örüntünün işareti olarak okuyun.

Nerede olduğunuzu öğrenin

Liberallik, deneyime açıklığın altı alt boyutundan yalnızca biridir. Liberallikte düşük puan alıp yine de hayal gücü, sanatsal ilgi ya da entelektte yüksek olabilirsiniz.

Big Five testini çözün ve 30 alt boyutun tümüyle birlikte profilinizin bütününü görün.

Kaynaklar

• Carney, D. R., Jost, J. T., Gosling, S. D. & Potter, J. (2008). The secret lives of liberals and conservatives: Personality profiles, interaction styles, and the things they leave behind. Political Psychology, 29(6), 807–840.
• Gerber, A. S., Huber, G. A., Doherty, D., Dowling, C. M. & Ha, S. E. (2010). Personality and political attitudes: Relationships across issue domains and political contexts. American Political Science Review, 104(1), 111–133.
• Fatke, M. (2017). Personality traits and political ideology: A first global assessment. Political Psychology, 38(5), 881–899.
• Hatemi, P. K. et al. (2014). Genetic influences on political ideologies: Twin analyses of 19 measures of political ideologies from five democracies and genome-wide findings from three populations. Behavior Genetics, 44(3), 282–294.
• Graham, J., Haidt, J. & Nosek, B. A. (2009). Liberals and conservatives rely on different sets of moral foundations. Journal of Personality and Social Psychology, 96(5), 1029–1046.
• Peterson, J. C., Smith, K. B. & Hibbing, J. R. (2020). Do people really become more conservative as they age? The Journal of Politics, 82(2), 600–611.
• Johnson, J. A. (2014). Measuring thirty facets of the Five Factor Model with a 120-item public domain inventory: Development of the IPIP-NEO-120. Journal of Research in Personality, 51, 78–89.