Ahlak: Bazı insanlar kimse bakmazken bile neden dürüst kalır?

Süpermarketin self servis kasası bir ürünü okutmayı atlıyor. Kimse fark etmedi ve kimse de fark etmeyecek.

Bazı insanlar hiç düşünmeden geri dönüp parasını öder. Bazıları ise omuz silker ve bunun mağazanın sorunu olduğunu düşünür. Çoğumuz muhtemelen benzer bir durumla karşılaşmışızdır: bir vergi beyannamesi, bir masraf raporu ya da cevaplara göz atabileceğiniz bir oyun.

Hile yapmak bedava ve görünmez olsa bile bazı insanlar neden dürüst kalır?

Yanıtın bir kısmı Big Five'ın ahlak dediği şeyde yatıyor. Ahlak, uyumluluğun altı alt boyutundan biridir ve bir kişinin öne geçmek için hile yapmaya, manipülasyona ya da başkalarından faydalanmaya ne kadar isteksiz olduğunu anlatır.

Ahlak ne anlama gelir?

İsim yanıltıcı olabilir. Bu alt boyut dini inançlarla, siyasi değerlerle ya da toplumun hangi ahlaki kurallara sahip olması gerektiğini düşündüğünüzle ilgili değildir. Orijinal NEO modelinde aynı alt boyutun adı "dolaysızlık"tır (straightforwardness).

Mesele, insanlara pratikte nasıl davrandığınızdır. Yüksek puan alanlar çoğu zaman kendilerini şu tarifte tanır:

• İnsanları kendi çıkarlarınız için kullanmak sizi rahatsız eder.
• Hile yaparak kazanmaktansa kaybetmeyi tercih edersiniz.
• Oyun oynamak yerine ne düşünüyorsanız onu söylersiniz.
• Başkalarının planlarının önüne bilerek set çekmezsiniz.

Düşük puan alanlar, işlerine geldiğinde gerçeği eğip bükmeye ya da taktiksel davranmaya daha isteklidir. Bu onları suçlu yapmaz. Birçoğu yalnızca belli ölçüde strateji ve ketumluğun dünyanın işleyişinin bir parçası olduğuna inanır.

Önemli olan neyin doğru olduğuna inandığınız değil, fırsatını bulduğunuzda başkalarını sömürmeye razı olup olmadığınızdır.

Çoğu insan yapabileceğinden daha az yalan söyler

Ekonomistler Urs Fischbacher ve Franziska Föllmi-Heusi basit bir deney tasarladı. Katılımcılar gizlice zar attı ve gelen sayıyı kendileri bildirdi. Sayı ne kadar yüksekse o kadar çok para alıyorlardı. Tek tek atışları kimse kontrol edemiyordu.

Bir zarın gerçek dağılımı bilindiği için araştırmacılar yine de grup genelinde ne kadar hile yapıldığını görebiliyordu.

Katılımcıların yaklaşık yüzde 20'si mümkün olan en yüksek ölçüde yalan söyledi. Ancak yüzde 39'u, kimse onları yakalayamayacak olsa da tamamen dürüsttü. Geri kalanların çoğu yalnızca biraz yalan söyledi: Daha yüksek bir sayı bildirdiler, ama en çok kazandıranı değil.

Yani hem tam dürüstlük hem de tam dürüst olmama var ve büyük bir grup ikisinin arasında bir yere düşüyor.

"Azıcık" hile

Neden biri biraz yalan söylesin de sonuna kadar gitmesin?

Nina Mazar, On Amir ve Dan Ariely 2008'de bir açıklama önerdi. Çoğu insan kendini dürüst biri olarak görmekten hoşlanır. Bu yüzden kâr edecek kadar hile yaparlar, ama kendilerini dürüst olmayan biri olarak görmek zorunda kalacakları kadar değil.

İlk deneylerinde, önce On Emir'i hatırlamaya çalışan katılımcılar sonraki bir görevde daha az hile yaptı. Bu sonuç ünlendi. Ancak 25 araştırma grubu deneyi ortak bir protokolle ve yaklaşık 5.800 katılımcıyla tekrarladığında ahlaki hatırlatmanın etkisi ortadan kalktı.

İnsanların benlik imajlarını korudukları fikri hâlâ etkili, ama insanları daha dürüst yapmaya yönelik basit numaraların ilk sanıldığından daha az güvenilir olduğu anlaşıldı.

Kim yalan söyler? Kişilik fark yaratır

Durum önemlidir. Philipp Gerlach ve meslektaşlarının 565 deneyi kapsayan meta-analizi, dürüst olmayan davranışın ödülün büyüklüğü gibi etkenlere, ama aynı zamanda cinsiyet ve yaş gibi kişisel özelliklere bağlı olduğunu buldu.

Peki ya kişilik? Daniel Heck ve meslektaşları, hepsinin bir zar görevinde hile yapma fırsatı bulduğu 5.000'den fazla katılımcıyla yapılmış 16 çalışmayı yeniden analiz etti.

En güçlü yordayıcı, HEXACO kişilik modelindeki Dürüstlük-Alçakgönüllülük (Honesty-Humility) adlı özellikti. İnsanlar bu özellikte ne kadar yüksek puan aldıysa hile yapma olasılıkları o kadar düşüktü. Araştırmacılar etkiyi orta ile büyük arası olarak tanımladı ve etki diğer özelliklerden, yaştan ve cinsiyetten bağımsız olarak geçerliliğini korudu.

Big Five özellikleri arasında yalnızca uyumluluk hile yapmayla ilişkiliydi, ama Dürüstlük-Alçakgönüllülüğün ötesinde bir şey katmadı.

Bu burada neden önemli? Dürüstlük-Alçakgönüllülük Big Five'tan biri değildir, ama uyumluluğun iki alt boyutuyla güçlü biçimde örtüşür: ahlak ve alçakgönüllülük. Çalışma ahlak alt boyutunu doğrudan ölçmedi; ancak başkalarını sömürmeme eğiliminin insanların gerçekten farklılaştığı bir şey olduğunu ve yalnızca anketlerde değil davranışta da kendini gösterdiğini ortaya koyuyor.

Ahlak, kurallara uymakla aynı şey değildir

Ahlakı, sorumluluğun bir alt boyutu olan görev bilinciyle karıştırmak kolaydır.

Görev bilinci söz tutmak, kurallara uymak ve üstlendiğiniz şeyi yapmakla ilgilidir. Ahlak ise başka insanları sömürmemekle ilgilidir.

İki çalışan düşünün. Biri formları hep eksiksiz doldurur ve işe zamanında gelir, ama bir meslektaşının fikrini seve seve sahiplenir. Diğeri evrak işlerinde özensizdir, ama bir meslektaşını asla kandırmaz. Birincisinin görev bilinci, ikincisinin ahlakı yüksektir.

Ahlak, insanlara ne kadar dürüst davrandığınızla değil, otoriteye ve geleneğe karşı tutumlarla ilgili olan liberallikten de farklıdır.

Düşük bir puan psikopatinin ya da başka bir bozukluğun işareti değildir. Manipülasyon ve duygusuzluğun aşırı biçimleri kişiliğin karanlık çekirdeği hakkındaki makalede anlatılıyor, ancak sıradan bir Big Five profili hiçbir şeyi teşhis edemez.

Yüksek ya da düşük puan ne anlama gelir?

Yüksek ahlak

Dolaysızsınızdır ve rol yapmaya ya da manipülasyona pek gerek görmezsiniz. İnsanlar genellikle sizinle kolayca ilişki kurar, çünkü nerede durduklarını bilirler.

Madalyonun öteki yüzü, başkaları taktiksel oynadığında hazırlıksız yakalanabilmeniz ve pazarlıkları ya da ofis politikasını yorucu bulabilmenizdir.

Düşük ahlak

Stratejik davranmaya ve kartlarınızı göstermemeye daha isteklisinizdir. Zorlu pazarlıklar ya da rekabetçi piyasalar gibi bazı ortamlarda bu bir avantaj olabilir.

Bu, ilkeleriniz olmadığı anlamına gelmez. Çoğu zaman belli ölçüde taktiğin gerekli olduğu ve başkalarının da aynısını yaptığı inancını yansıtır. Ama başkaları onları sömürdüğünüzü fark ederse güveni yeniden kurmak zor olabilir.

Her iki tanım da tipik eğilimlerle ilgilidir; her durumda geçerli kurallar değildir.

Günlük yaşamda

• İş yerinde: Yüksek puan alanlar çoğu zaman güvenilir meslektaşlar ve adil liderler olarak görülür. Düşük puan alanlar politikada ve pazarlıklarda daha kolay yol alabilir, ama zamanla güven kaybetme riskiyle karşı karşıyadır.
• İlişkilerde: Dürüstlük çoğu yakın ilişkinin temelidir. Yüksek puan alanlar partnerlerinden de aynı açıklığı bekler ve aldatılmaktan derinden yaralanabilir.
• Oyunlarda ve sporda: Bazı insanlar, çocuklara karşı bile olsa bir masa oyununda hile yapmaya kendilerini asla ikna edemez. Bazıları ise küçük numaraları eğlencenin bir parçası olarak görür.
• Para ve formlar: Vergi beyannameleri, masraf talepleri ve sigorta, kimsenin bakmadığı ve farkın ortaya çıktığı klasik durumlardır.

Ahlak değişebilir mi?

Kişilik oldukça istikrarlıdır, ama sabit değildir. Christopher Soto ve meslektaşlarının çok büyük bir çalışması, 10 ile 65 yaş arasındaki 1,2 milyondan fazla kişiyi karşılaştırdı. Yetişkinler arasında yaş farkları ezici biçimde daha fazla olgunluk ve uyum yönündeydi. Çalışma aynı kişileri zaman içinde izlemek yerine yaş gruplarını karşılaştırdığı için, her bireyin içindeki değişimden çok yaşlar arasındaki farkları gösteriyor.

Öte yandan hile araştırmaları durumun çok önemli olduğunu gösteriyor. Büyük ödüller ve düşük risk çoğu insanı cezbeder. Değerlerinize daha uygun davranmak istiyorsanız, irade gücüne güvenmektense çevrenizi değiştirmek daha etkili olabilir:

• Kendinizi sınamak yerine hile yapmanın kolay ve cazip olduğu durumlardan kaçının.
• Ayartı ortaya çıkmadan önce nasıl davranacağınıza önceden karar verin.
• Yalnızca soyut sistemi değil, karşı taraftaki kişiyi de düşünün.
• Kendinize tanıdığınız küçük istisnalar konusunda kendinize karşı dürüst olun.

Sık sorulan sorular

Yüksek puan daha iyi bir insan olduğum anlamına mı gelir?

Hayır. Bu alt boyut bir insan olarak değerinizi değil, tek bir eğilimi ölçer. Ahlaki karakter şefkat, cesaret ve adalet gibi çok daha fazlasını kapsar; ahlakta yüksek puan alıp başka kör noktalara sahip olabilirsiniz.

Düşük puan dürüst olmadığım anlamına mı gelir?

Her zaman değil. Düşük puan alanlar stratejik davranmaya daha isteklidir, ama birçoğunun neyi kabul edilebilir bulduğuna dair net sınırları vardır. Puan belirli eylemler hakkında değil, bir eğilim hakkında bir şey söyler.

Çoğu insan neden yalnızca biraz yalan söyler?

Mazar ve meslektaşlarına göre çoğumuz kendimizi dürüst biri olarak görmek isteriz. Küçük yalanlar geçiştirilebilir, büyükleri geçiştirilemez. Bu yüzden deneylerde birçok insan biraz hile yapar, ama yapabileceği kadar çok değil.

Big Five testinde ahlak nasıl ölçülür?

Testimiz, her alt boyutun dört ifadeyle ölçüldüğü IPIP-NEO-120'ye dayanır. Ahlak için dört ifadenin hepsi ters puanlanır: Başkalarını kendi çıkarlarınız için kullanmak, kazanmak için hile yapmak, başkalarından çıkar sağlamak ve başkalarının planlarını engellemekle ilgilidir. Puanı sizin eksiksiz bir tarifiniz olarak değil, bir örüntünün işareti olarak okuyun.

Nerede olduğunuzu öğrenin

Ahlak, uyumluluğun altı alt boyutundan yalnızca biridir. Çok dürüst olup yine de güven ya da merhamet alt boyutlarında düşük puan alabilirsiniz.

Big Five testini çözün ve 30 alt boyutun tamamıyla birlikte bütün profilinizi görün.

Kaynaklar

• Fischbacher, U. & Föllmi-Heusi, F. (2013). Lies in disguise: An experimental study on cheating. Journal of the European Economic Association, 11(3), 525–547.
• Mazar, N., Amir, O. & Ariely, D. (2008). The dishonesty of honest people: A theory of self-concept maintenance. Journal of Marketing Research, 45(6), 633–644.
• Verschuere, B. et al. (2018). Registered Replication Report on Mazar, Amir, and Ariely (2008). Advances in Methods and Practices in Psychological Science, 1(3), 299–317.
• Gerlach, P., Teodorescu, K. & Hertwig, R. (2019). The truth about lies: A meta-analysis on dishonest behavior. Psychological Bulletin, 145(1), 1–44.
• Heck, D. W., Thielmann, I., Moshagen, M. & Hilbig, B. E. (2018). Who lies? A large-scale reanalysis linking basic personality traits to unethical decision making. Judgment and Decision Making, 13(4), 356–371.
• Soto, C. J., John, O. P., Gosling, S. D. & Potter, J. (2011). Age differences in personality traits from 10 to 65: Big Five domains and facets in a large cross-sectional sample. Journal of Personality and Social Psychology, 100(2), 330–348.
• Johnson, J. A. (2014). Measuring thirty facets of the Five Factor Model with a 120-item public domain inventory: Development of the IPIP-NEO-120. Journal of Research in Personality, 51, 78–89.