Görev bilinci: Bazı insanlar kimse kontrol etmezken bile neden sözünü tutar?

Gece geç saat, sokak bomboş ve yaya ışığı kırmızı. Ne araba var, ne insan, ne de kamera.

Bazı insanlar doğrudan karşıya geçer. Diğerleri ise kimsenin asla öğrenmeyeceğini çok iyi bilseler de durup yeşil ışığı bekler.

Aynı örüntü başka yerlerde de görülür. Bazı insanlar aylar önce laf arasında verdikleri bir sözü, karşı taraf muhtemelen unutmuş olsa bile tutar. Diğerleri ise sözleri ve kuralları koşullar değiştiğinde ayarlanabilecek kabaca yönergeler olarak görür.

Neden bazı insanlar sözlerine, görevlerine ve kurallara bu kadar bağlıdır?

Psikologlar bu eğilime görev bilinci der. Beş Faktör modelinde bu, sorumluluğun altı alt boyutundan biridir. Bu alt boyut, kendinizi yükümlülüklere, sözlere ve kurallara ne kadar güçlü bir şekilde bağlı hissettiğinizi tanımlar.

Görev bilinci ne anlama gelir?

Görev bilinci, bir görev duygusu ve ahlaki yükümlülük hissidir. Yüksek puan alanlar verdikleri sözleri ciddiye alır, kurallara uyar ve onları çiğnediklerinde huzursuz olur.

Yüksek puan alanlar çoğu zaman kendilerini şu ifadelerde tanır:

• Küçük olanlar da dahil sözlerinizi tutarsınız.
• Saçma bulduğunuz kuralları bile çiğnemekte zorlanırsınız.
• Küçük bir yalan işleri kolaylaştıracak olsa bile doğruyu söylersiniz.
• Üstlendiğiniz görevler için güçlü bir sorumluluk duygusu hissedersiniz.
• Başkalarının yapacaklarını söyledikleri şeyi yapmaması sizi rahatsız eder.

Görev bilinci sıkıcı ya da katı olmakla aynı şey değildir. Görev bilinci yüksek pek çok insan sıcak, esprili ve spontandır. Bu alt boyut, nasıl bir arkadaş olduğunuzla değil, yükümlülüklerle nasıl bir ilişki kurduğunuzla ilgilidir.

Önemli olan kuralları sevip sevmediğiniz değil, taahhüt ettiğiniz şeye kendinizi ne kadar güçlü bir şekilde bağlı hissettiğinizdir.

İçsel bir alarm olarak suçluluk

Bazı insanların kimse bakmazken bile sözünü tutmasını sağlayan nedir? Cevabın bir kısmı, yanlış bir şey yapmaktan dolayı kendilerini ne kadar kötü hissedeceklerini ne kadar güçlü öngördükleri olabilir.

Psikolog Taya Cohen ve meslektaşları, suçluluk yatkınlığı dedikleri şeyi incelemiştir: Yanlış davranış gizli kalsa ve başka hiç kimse öğrenmeyecek olsa bile, yanlış davranıştan dolayı kendini kötü hissetmeyi bekleme eğilimi. Bu, sürekli suçluluk duymakla değil, harekete geçmeden önce suçluluğu öngörmekle ilgilidir.

Amerika Birleşik Devletleri'ndeki yetişkinlerle yapılan araştırmalarında, suçluluk yatkınlığı yüksek kişiler daha az etik dışı iş kararı verdi, daha az suç teşkil eden davranışta bulundu ve ekonomik kararlarda daha dürüst davrandı. İş yerinde, suçluluğa yatkın çalışanların kuruma zarar veren davranışlarda bulunma olasılığı daha düşüktü.

Suçluluk yatkınlığı, görev bilinci alt boyutuyla aynı şey değildir. Ama bu alt boyutun ölçtüğü şeylerin büyük kısmının arkasında muhtemelen yatan bir mekanizmayı gösterir: Yalnızca yakalandıktan sonra değil, bir sözü bozmadan önce çalan içsel bir alarm.

İşte ve sağlıkta görev

Görev bilincinin ait olduğu daha geniş özellik olan sorumluluk, iş yerindeki davranışlarla ilgili araştırmalarda açıkça kendini gösterir.

2007 tarihli bir meta-analiz, araştırmacıların iş yerinde sapkın davranış dediği şeyi inceledi: hırsızlık, sabotaj, kabalık ya da bilerek yavaş çalışmak gibi iş arkadaşlarına veya kuruma zarar veren davranışlar. Bu tür davranışlar en güçlü bağlantılarını düşük uyumluluk, düşük sorumluluk ve düşük duygusal denge ile, ayrıca işin gerektirdiğinin ötesinde yardım etmeye daha az istekli olmakla gösteriyordu.

Aynı örüntü sağlıkta da görülür. İnsanların dörtte biri ile yarısı arasındaki bir kısmı ilaçlarını reçete edildiği gibi kullanmaz. 2014 tarihli bir meta-analiz, 3.476 katılımcının yer aldığı 16 çalışmayı bir araya getirdi ve daha yüksek sorumluluğun ilaç tedavisine daha iyi uyumla birlikte görüldüğünü buldu. Bağlantı genel olarak küçüktü, ama daha genç örneklemlerde daha güçlüydü.

Küçük bir etki önemsiz gibi gelebilir; ancak her dozun önemli olduğu ilaçlarda, uyumdaki küçük farkların gerçek sonuçları olabilir.

Görevin karanlık yüzü: itaat

Görev bilinci yalnızca olumlu değildir. Görev duygusu, otorite sahibi biri isterse insanlara yapmamaları gereken şeyleri de yaptırabilir.

1960'larda Stanley Milgram, birçok sıradan insanın, bir otorite figürü devam etmelerini söylediğinde başka bir kişiye tehlikeli olduğuna inandıkları elektrik şokları vermeye istekli olduğunu gösterdi. Yayımlanan ilk çalışmasında 40 katılımcının 26'sı şok jeneratöründeki en yüksek seviyeye kadar gitti. Şoklar gerçek değildi ve "kurban" araştırmacıyla birlikte çalışıyordu, ama katılımcılar bunu bilmiyordu.

2015'te yayımlanan bir Fransız çalışması, aynı düzeneği sahte bir televizyon yarışma programı biçiminde tekrarladı. Sekiz ay sonra araştırmacılar, katılımcılardan 66'sıyla, ilgisiz bir kamuoyu yoklaması olarak sunulan ve bir kişilik anketi de içeren bir çalışma için iletişime geçti.

Sorumluluk ve uyumlulukta daha yüksek puan alanlar daha güçlü şoklar vermeye istekli olmuştu. Örneklem küçüktü ve çalışma görev bilinci alt boyutunun kendisini değil, geniş özellikleri ölçtü. Yine de güvenilir ve iş birliğine açık olmak gibi genellikle övdüğümüz niteliklerin, bir otorite figürüne hayır demeyi de zorlaştırabileceğini gösteriyor.

Görev bilinci, ahlakla aynı şey değildir

Görev bilinci kolayca iyi bir insan olmakla karıştırılır. Örtüşürler, ama aynı şey değildirler.

Big Five'ta uyumluluğun altında ahlak adlı ayrı bir alt boyut vardır. Bu alt boyut, başkalarına karşı dürüstlük ve adaletle, kendi çıkarınız için başkalarını manipüle etmemekle ilgilidir.

Görev bilinci ise daha çok görevlerle, kurallarla ve sözlerle olan ilişkinizle ilgilidir. Biri başkalarına karşı çok dürüst ve adil olup yine de bürokrasiyi ve katı kuralları anlamsız bulabilir. Bir başkası ise kuralların etkilediği insanları pek umursamadan her kurala harfiyen uyabilir.

Görev bilinci düzenlilikten de farklıdır. Düzenlilik yapı ve derli topluluk ile ilgilidir. Dağınık olup yine de her zaman söz verdiğiniz şeyi yapabilirsiniz.

Yüksek ya da düşük puan ne anlama gelir?

Yüksek görev bilinci

Güvenilirsinizdir ve başkaları size güvenebileceklerini bilir. Yükümlülükleri ciddiye alırsınız ve sözünüzü tutma konusunda güçlü bir sorumluluk duygusu hissedersiniz.

Madalyonun öbür yüzü, hayır demekte zorlanmanız, çok fazla şey üstlenmeniz ya da verdiğiniz her sözü tutamadığınızda güçlü bir suçluluk duymanız olabilir. Bir kuralı çiğnemek doğru olan şey olsa bile bunu yapmakta zorlanabilirsiniz.

Düşük görev bilinci

Kuralları ve anlaşmaları kutsal yükümlülükler olarak değil, pratik araçlar olarak görürsünüz. Koşullar değiştiğinde uyum sağlamaya isteklisinizdir ve anlamsız kuralları sorgulamaktan çekinmezsiniz.

Risk, planları değiştirdiğinizde ya da küçük sözleri boş verdiğinizde başkalarının sizi güvenilmez bulabilmesidir. Neyi taahhüt edip neyi edemeyeceğiniz konusunda net olmak yardımcı olur.

Her iki tanım da tipik eğilimlerle ilgilidir; her durumda geçerli olan kurallar değildir.

Günlük hayatta

• İş yerinde: Yüksek puan alanlar çoğu zaman teslim tarihlerine uyan ve prosedürleri takip eden kişilerdir. Düşük puan alanlar ise prosedürlerin ne zaman değişmesi gerektiğini görmekte iyi olabilir.
• İlişkilerde: Söylediğinizde aramak gibi küçük sözleri tutmak, zamanla güven oluşturur. Partnerlerden biri anlaşmaları bağlayıcı, diğeri esnek olarak görüyorsa görev bilincindeki farklar sürtüşme yaratabilir.
• Arkadaşlarla: Görev bilinci yüksek insanlar, yorgun olsalar bile söyledikleri zaman ortaya çıkar. Bu takdir edilir, ama tükenmeye de yol açabilir.
• Toplumda: Görev bilinci vergilere, trafik kurallarına ve kamuya yönelik önerilere nasıl yaklaştığımızı etkiler. Bir kuralın gerçekten mantıklı olup olmadığını soranlar çoğu zaman düşük puan alanlardır.

Görev bilinci değişebilir mi?

Kişilik oldukça istikrarlıdır, ama sabit değildir. 2006 tarihli büyük bir meta-analiz, sorumluluğun yetişkinlik boyunca, özellikle 20 ile 40 yaş arasında artma eğiliminde olduğunu buldu. Birçok insan iş, ev ve başka insanlar için sorumluluk üstlendikçe daha güvenilir hale gelir.

Başkalarının güvenebileceği biri olmak istiyorsanız, küçük ayarlamalar çoğu zaman en çok işe yarar:

• Daha az söz verin ve verdiğiniz sözü tutun.
• Laf arasında yaptığınız anlaşmaları not edin.
• Emin olmadığınızda evet yerine hayır ya da "Size dönerim" deyin.

Çok yüksek puan alıyorsanız, zorluk çoğu zaman tam tersidir: Başarısız olduğunuzu hissetmeden yükümlülükleri bırakmaya ya da yeniden müzakere etmeye kendinize izin vermek.

Sık sorulan sorular

Görev bilinci yüksek insanlar daha mı dürüsttür?

Çoğu zaman, ama her zaman değil. IPIP-NEO-120 bu alt boyuta doğruyu söylemeyi de dahil eder, yani dürüstlük ölçülen şeyin bir parçasıdır. Başkalarına karşı dürüstlük ayrıca uyumluluğun altındaki ahlak alt boyutunda da ölçülür.

Düşük görev bilinci sorumsuz olmakla aynı şey midir?

Şart değil. Düşük puan, genel olarak kurallara ve anlaşmalara kendinizi daha az bağlı hissettiğiniz anlamına gelir. Düşük puan alan pek çok kişi önemli bulduğu şeyler için büyük sorumluluk üstlenir, ama bunu yalnızca görev duygusuyla yapmaz.

Fazla görev bilincine sahip olunabilir mi?

Evet. Çok güçlü bir görev duygusu hayır demeyi zorlaştırabilir, yetersiz kaldığınızda suçluluğa yol açabilir ve itaat araştırmalarının gösterdiği gibi bir otorite figürüne direnmeyi güçleştirebilir.

Big Five testinde görev bilinci nasıl ölçülür?

Testimiz, her alt boyutun dört ifadeyle ölçüldüğü IPIP-NEO-120'ye dayanır. Görev bilinci için bu ifadeler sözlerinizi tutmak, doğruyu söylemek, kuralları yıkmak ve sözlerinizi tutmamakla ilgilidir. Puanı sizin eksiksiz bir tanımınız olarak değil, bir örüntünün işareti olarak okuyun.

Nerede olduğunuzu öğrenin

Görev bilinci, sorumluluğun altı alt boyutundan yalnızca biridir. Görev bilinciniz çok yüksek olup yine de düzenlilik ya da başarı çabasında düşük puan alabilirsiniz.

Big Five testini çözün ve 30 alt boyutun tamamıyla birlikte bütün profilinizi görün.

Kaynaklar

• Cohen, T. R., Panter, A. T. & Turan, N. (2012). Guilt proneness and moral character. Current Directions in Psychological Science, 21(5), 355–359.
• Berry, C. M., Ones, D. S. & Sackett, P. R. (2007). Interpersonal deviance, organizational deviance, and their common correlates: A review and meta-analysis. Journal of Applied Psychology, 92(2), 410–424.
• Molloy, G. J., O'Carroll, R. E. & Ferguson, E. (2014). Conscientiousness and medication adherence: A meta-analysis. Annals of Behavioral Medicine, 47(1), 92–101.
• Milgram, S. (1963). Behavioral study of obedience. Journal of Abnormal and Social Psychology, 67(4), 371–378.
• Bègue, L., Beauvois, J.-L., Courbet, D., Oberlé, D., Lepage, J. & Duke, A. A. (2015). Personality predicts obedience in a Milgram paradigm. Journal of Personality, 83(3), 299–306.
• Roberts, B. W., Walton, K. E. & Viechtbauer, W. (2006). Patterns of mean-level change in personality traits across the life course: A meta-analysis of longitudinal studies. Psychological Bulletin, 132(1), 1–25.
• Johnson, J. A. (2014). Measuring thirty facets of the Five Factor Model with a 120-item public domain inventory: Development of the IPIP-NEO-120. Journal of Research in Personality, 51, 78–89.