Temkinlilik: Önce düşünmeli mi, yoksa hızlı mı davranmalı?

Şu soruyu hızlıca cevaplamaya çalışın: Bir sopa ve bir top toplam 1,10 dolar. Sopa toptan 1,00 dolar daha pahalı. Top kaç para?

Çoğu insan hemen "10 sent" diye düşünür. Bu apaçık doğru gibi gelir. Ama top 10 sent olsaydı, sopa 1,10 dolar olurdu ve ikisi birlikte 1,20 dolar ederdi. Doğru cevap 5 sent.

Soru aslında matematikle ilgili değil. Aklınıza gelen ilk cevabı durup kontrol edip etmediğinizle, yoksa onunla devam edip etmediğinizle ilgili.

Bazı insanlar bu tür bir kontrolü hayatın her alanında neredeyse otomatik olarak yapar. Diğerleri ise ilk dürtüleriyle hareket eder ve çoğu zaman bundan keyif alır.

Psikologlar bu eğilime temkinlilik der. Beş Faktör modelinde bu, sorumluluğun altı alt boyutundan biridir. Bu alt boyut, harekete geçmeden önce bir şeyleri ne kadar enine boyuna düşündüğünüzü tanımlar.

Temkinlilik ne anlama gelir?

Temkinlilik, bir karar vermeden önce olasılıkları ve sonuçları değerlendirme eğilimidir. Big Five anketinin diğer sürümlerinde aynı alt boyut "düşünüp taşınma" (deliberation) olarak adlandırılır.

Yüksek puan alanlar çoğu zaman kendilerini şu ifadelerde tanır:

• Konuşmadan ya da harekete geçmeden önce düşünürsünüz.
• Karar vermeden önce artılarını ve eksilerini tartarsınız.
• Çok hızlı verildiği için pişman olduğunuz kararları nadiren verirsiniz.
• Büyük seçimler üzerine bir gece uyumayı tercih edersiniz.
• Hemen karar vermenizi gerektiren tekliflere şüpheyle yaklaşırsınız.

Temkinlilik korku ya da kaygıyla aynı şey değildir. Sakin, kendinden emin ve maceracı olup yine de atlamadan önce her zaman her şeyi enine boyuna düşünebilirsiniz.

Önemli olan risk alıp almadığınız değil, harekete geçmeden önce düşünüp düşünmediğinizdir.

Sopa ve top: bir düşünüp taşınma testi

Bu yazının başındaki soru, ekonomist Shane Frederick'in 2005'te yayımladığı Bilişsel Düşünme Testi'nden (Cognitive Reflection Test) geliyor. Test, hepsinin sezgisel ama yanlış bir cevabı olan üç kısa sorudan oluşur.

Frederick'e göre test, bir soru üzerinde düşünme ve akla gelen ilk cevabı söylemeye direnme yeteneğini ya da eğilimini ölçer. Testteki puanlar, insanların zaman ve riskle ilgili seçimleri nasıl yaptığıyla bağlantılıydı; örneğin şimdi daha küçük bir miktarı mı, yoksa daha sonra daha büyük bir miktarı mı tercih ettikleriyle.

Test, temkinlilik alt boyutunun bir ölçüsü değildir. Bilişsel yeteneği de ölçer. Ama alt boyutun özündeki mekanizmayı iyi gösterir: İlk cevap ile en iyi cevap arasında çoğu zaman bir boşluk vardır ve bazı insanlar bu boşluğu kontrol etmeye diğerlerinden daha yatkındır.

Dürtüsellik tek bir şey değildir

Günlük dilde "dürtüsel" birçok farklı şeyi kapsar. 2001'de psikologlar Stephen Whiteside ve Donald Lynam, dürtüsellik üzerine çok sayıda anketi Big Five alt boyutlarıyla birlikte inceledi. Dürtüselliğin dört ayrı bileşene ayrıldığını buldular:

• Aciliyet: Üzgün olduğunuzda düşüncesizce hareket etmek. Bu, duygusal dengesizliğin altındaki ölçüsüzlükle ilişkilidir.
• Önceden düşünme eksikliği: Sonuçlarını hesaba katmadan hareket etmek. Bu, temkinliliğin tersidir.
• Sebat eksikliği: Bir şey sıkıcılaştığında vazgeçmek. Bu, öz disiplinle ilişkilidir.
• Heyecan arayışı: Heyecan ve yeni deneyimler peşinde koşmak. Bu, dışadönüklüğün altındaki heyecan arayışıyla ilişkilidir.

Bu, iki "dürtüsel" insanın neden bambaşka olabileceğini açıklar. Biri günlük hayatta düşünceli ve dikkatli olabilir, ama öfkelendiğinde kontrolünü kaybedebilir. Bir diğeri baskı altında sakin olabilir, ama her yeni fikre üzerine düşünmeden evet diyebilir.

Düşük temkinlilik belirli bir türle ilgilidir: önce hareket edip sonra düşünmek.

Hızlı davranmak her zaman kötü müdür?

Hayır. Psikolog Scott Dickman daha 1990'da iki tür dürtüsellik arasında ayrım yaptı.

İşlevsiz dürtüsellik, sorunlara yol açtığında düşünmeden hareket etmektir. İşlevsel dürtüsellik ise hızlı hareket etmenin gerçekten en iyi strateji olduğu durumlarda hızlı davranmaktır; örneğin bir kararın hızlı verilmesi gerektiğinde ve aksi halde fırsat kaçacağında.

Dickman'ın çalışmalarında bu iki tür birbiriyle güçlü bir şekilde ilişkili değildi ve farklı özelliklerle ve bilgiyi işlemenin farklı yollarıyla bağlantılıydı. Hızlı hareket eden biri mutlaka dikkatsizce hareket ediyor değildir.

Bu, bu alt boyutta düşük puan alan herkes için yararlı bir hatırlatmadır. Hız; acil durumlar, müzakereler, spor ve yaratıcı işler gibi birçok durumda bir güçtür.

Temkinlilik ve sağlık

Yine de sorumluluk ile riskli davranışlar arasında iyi belgelenmiş bir bağlantı vardır. 2004 tarihli büyük bir meta-analiz, sorumluluk ve erken ölüme en çok katkıda bulunan davranışlar üzerine 194 çalışmayı bir araya getirdi.

Sorumlulukla ilişkili özellikler, incelenen tüm riskli davranışların daha az görülmesiyle bağlantılıydı: sigara içmek, aşırı alkol tüketimi, riskli araç kullanma, riskli cinsel davranış, şiddet ve madde kullanımı. Ayrıca egzersiz ve sağlıklı beslenme gibi daha fazla sağlıklı davranışla da bağlantılıydı.

Çalışma tek başına temkinliliğe değil, genel olarak sorumluluğa baktı. Ama harekete geçmeden önce sonuçları düşünmek açıklamanın bariz bir parçasıdır. Bu konuda daha fazlasını sorumluluk ve uzun ömür yazımızda okuyabilirsiniz.

Temkinlilik, kaygıyla aynı şey değildir

Yüksek temkinlilik sık sık kaygılı olmakla karıştırılır. Bunlar farklı şeylerdir.

Duygusal dengesizliğin altındaki kaygı, endişe ve gerginlikle ilgilidir: bir şeylerin ters gidebileceğine dair tatsız bir his. Temkinlilik ise bir düşünme tarzıyla ilgilidir: seçim yapmadan önce seçenekleri değerlendirmek.

Kaygılı bir kişi rahatsızlık hissettiği için kararlardan kaçınabilir. Temkinli bir kişi ise karar verir, ama ancak üzerine düşündükten sonra. Çok temkinli birçok insan sakin ve kendinden emindir.

Temkinlilik, düşük heyecan arayışıyla da aynı şey değildir. Paraşütle atlamaya bayılıp yine de her atlayışı ayrıntılı olarak planlayabilirsiniz.

Yüksek ya da düşük puan ne anlama gelir?

Yüksek temkinlilik

Harekete geçmeden önce düşünürsünüz ve pişman olacağınız aceleci kararları nadiren verirsiniz. Başkaları sizi çoğu zaman makul ve akıllı biri olarak görür ve tuzakları sorun haline gelmeden fark etmekte iyisinizdir.

Madalyonun öbür yüzü, kararlar üzerinde uzun süre durmanız ya da hızlı tepki gerektiren fırsatları kaçırmanız olabilir. Aşırı düşünmek de yorucu olabilir.

Düşük temkinlilik

Hızlı ve kendiliğinden hareket edersiniz ve çoğu zaman işleri harekete geçiren kişi sizsinizdir. Bu, yanınızda olmayı keyifli kılabilir ve hızlı eylem gerektiren durumlarda sizi etkili yapabilir.

Risk, zaman zaman pişman olacağınız kararlar vermeniz ya da önce düşünseydiniz söylemeyeceğiniz şeyleri söylemenizdir.

Her iki tanım da tipik eğilimlerle ilgilidir; her durumda geçerli olan kurallar değildir.

Dürtüsel davranışlar borç, kazalar ya da bozulan ilişkiler gibi ciddi sorunlara tekrar tekrar yol açıyorsa, doktorunuzla ya da bir psikologla konuşmanız faydalı olabilir. Big Five puanı bir tanı değildir.

Günlük hayatta

• İş yerinde: Temkinli insanlar finans, sağlık hizmetleri ve güvenlik gibi hataların pahalıya mal olduğu rollerde değerlidir. Daha az temkinli insanlar çoğu zaman hızın kesinlikten daha önemli olduğu yerlerde gelişir.
• Parayla ilgili konularda: Düşük temkinlilik daha fazla anlık alışveriş anlamına gelebilir. Büyük alışverişlerden önce 24 saat beklemek gibi basit bir kural yardımcı olabilir.
• Çatışmalarda: Cevap vermeden önce düşünmek, geri alınması zor şeylerin söylenmesini önleyebilir.
• İlişkilerde: Temkinli bir partner ile spontane bir partner, birbirlerinin temposuna saygı gösterdikleri sürece birbirlerini iyi tamamlayabilir.

Temkinlilik değişebilir mi?

Kişilik oldukça istikrarlıdır, ama sabit değildir. 2006 tarihli büyük bir meta-analiz, sorumluluğun yetişkinlik boyunca, özellikle 20 ile 40 yaş arasında artma eğiliminde olduğunu buldu. Birçok insan yaşla birlikte biraz daha düşünceli hale gelir.

Daha az dürtüsel davranmak istiyorsanız, araya konan küçük duraklamalar çoğu zaman işe yarar:

• Büyük alışverişlerden ya da kararlardan önce bir gün bekleyin.
• Sizi sinirlendiren mesajlara cevap vermeden önce ona kadar sayın.
• Kendinize sorun: "Olabilecek en kötü şey ne ve bununla yaşayabilir miyim?"

Çok temkinliyseniz ve bunun sizi geri tuttuğunu hissediyorsanız, kararlar için bir süre sınırı koymayı deneyebilir ve birçok seçimin sonradan ayarlanabileceğini kabul edebilirsiniz.

Sık sorulan sorular

Yüksek temkinlilik sıkıcı olmakla aynı şey midir?

Hayır. Temkinlilik eğlenceden kaçınmakla değil, harekete geçmeden önce düşünmekle ilgilidir. Birçok temkinli insan maceracıdır, ama maceralarını planlar.

Düşük temkinlilik DEHB ile aynı şey midir?

Hayır. Dürtüsellik DEHB'nin özelliklerinden biridir, ama hızlı hareket eden insanların çoğunda DEHB yoktur. Bir Big Five puanı tanı koymak için kullanılamaz.

İçgüdülerinize mi güvenmek daha iyidir, yoksa enine boyuna düşünmeye mi?

Duruma bağlıdır. Dickman'ın araştırması, zaman kısıtlıyken hızlı kararların en iyi strateji olabileceğini düşündürürken, sopa ve top sorusu ilk cevabın nasıl yanlış olabileceğini gösteriyor. Kendi eğiliminizi bilmek, ne zaman yavaşlamanız gerektiğini seçmenize yardımcı olur.

Big Five testinde temkinlilik nasıl ölçülür?

Testimiz, her alt boyutun dört ifadeyle ölçüldüğü IPIP-NEO-120'ye dayanır. Temkinlilik için dört ifadenin hepsi tersini tanımlar: işlere düşünmeden atılmak, aceleci kararlar vermek, her şeyi aceleye getirmek ve düşünmeden hareket etmek. Bunlara katılmamak yüksek puan getirir. Puanı sizin eksiksiz bir tanımınız olarak değil, bir örüntünün işareti olarak okuyun.

Nerede olduğunuzu öğrenin

Temkinlilik, sorumluluğun altı alt boyutundan yalnızca biridir. Çok temkinli olup yine de düzenlilik ya da öz disiplinde düşük puan alabilirsiniz.

Big Five testini çözün ve 30 alt boyutun tamamıyla birlikte bütün profilinizi görün.

Kaynaklar

• Frederick, S. (2005). Cognitive reflection and decision making. Journal of Economic Perspectives, 19(4), 25–42.
• Whiteside, S. P. & Lynam, D. R. (2001). The Five Factor Model and impulsivity: Using a structural model of personality to understand impulsivity. Personality and Individual Differences, 30(4), 669–689.
• Dickman, S. J. (1990). Functional and dysfunctional impulsivity: Personality and cognitive correlates. Journal of Personality and Social Psychology, 58(1), 95–102.
• Bogg, T. & Roberts, B. W. (2004). Conscientiousness and health-related behaviors: A meta-analysis of the leading behavioral contributors to mortality. Psychological Bulletin, 130(6), 887–919.
• Roberts, B. W., Walton, K. E. & Viechtbauer, W. (2006). Patterns of mean-level change in personality traits across the life course: A meta-analysis of longitudinal studies. Psychological Bulletin, 132(1), 1–25.
• Johnson, J. A. (2014). Measuring thirty facets of the Five Factor Model with a 120-item public domain inventory: Development of the IPIP-NEO-120. Journal of Research in Personality, 51, 78–89.