Hayal gücü: Hayal kurmak zaman kaybı mı?

Otobüstesiniz, pencereden dışarı bakıyorsunuz. Birden bambaşka bir yerdesiniz: belki hiç gerçekleşmeyecek bir geziyi planlıyor, bir konuşmayı kafanızda yeniden oynatıyor ya da önünüzdeki koltukta oturan kadın hakkında bir hikâye uyduruyorsunuz.

Sonra ineceğiniz durağı kaçırıyorsunuz.

Çocukken size hayal kurmayı bırakıp dikkatinizi vermeniz söylenmiş olabilir. Peki kendi düşüncelerinize dalıp gitmek gerçekten yalnızca zaman kaybı mı?

Beş Faktör modelinde zengin bir iç dünya yaşama eğilimine hayal gücü denir. Deneyime açıklığın altı alt boyutundan biridir ve bir kişinin fanteziden, hayallerden ve düşüncelerde kaybolmaktan ne kadar keyif aldığını tanımlar.

Hayal gücü ne anlama gelir?

Gündelik dilde "hayal gücü kuvvetli" çoğu zaman yaratıcı ya da fikir üretmekte iyi demektir. Kişilik psikolojisinde bu alt boyut daha dardır. İç dünyanın ne kadar yer kapladığı ve orada bulunmaktan ne kadar hoşlandığınızla ilgilidir.

Yüksek puan alanlar kendilerini çoğu zaman şunlarda tanır:

• Canlı bir iç dünyanız vardır; sahneleri, insanları ve yerleri kolayca gözünüzün önüne getirirsiniz.
• Bir amaç olmasa bile düşüncelerinizi serbest bırakmaktan hoşlanırsınız.
• Sık sık hayal kurarsınız ve bundan keyif alırsınız.
• Kendi düşüncelerinize öyle derin dalabilirsiniz ki çevrenizde olup biteni fark etmez olursunuz.
• Hayal edebildiklerinizin yanında gerçeklik bazen biraz sıradan gelebilir.

Hayal gücünün yüksek olması gerçeklikten kopuk olduğunuz ya da mutlaka sanatçı ruhlu olduğunuz anlamına gelmez. Bir yeteneği değil, bir tercihi tanımlar.

Önemli olan ne kadar yaratıcı olduğunuz değil, kendi düşüncelerinizde vakit geçirmekten ne kadar hoşlandığınızdır.

Çoğumuz sandığımızdan çok daha fazla dalıp gideriz

Hayal kurmak yalnızca hayalperestlere özgü bir şey değildir.

Harvard'daki araştırmacılar, insanlara gün içinde rastgele zamanlarda ulaşıp ne yaptıklarını, ne düşündüklerini ve nasıl hissettiklerini soran bir akıllı telefon uygulaması geliştirdi. İnsanların, o anda olan şeyden başka bir şey düşünmeye neredeyse gerçekten yaptıkları şeyi düşündükleri kadar sık zaman ayırdıklarını buldular.

Çalışma ayrıca zihin gezinmesinin genellikle o andaki daha düşük bir ruh hâliyle birlikte görüldüğünü ortaya koydu. Araştırmacılar bunu makalelerinin başlığında özetledi: gezinen zihin mutsuz bir zihindir.

Bu, hayal kuranlar için kötü haber gibi görünüyor. Ancak çalışma kişilik özelliği olarak hayal gücünü değil, o andaki zihin gezinmesini ölçtü. Sonraki çalışmaların gösterdiği gibi de hayalin içeriği çok önemlidir.

Hayaller daha iyi fikirler getirebilir

Pek çok kişi en iyi fikrini duşta ya da yürüyüşte bulmuştur. 2012 tarihli bir çalışma bunu laboratuvarda test etti.

Katılımcılar önce bir yaratıcılık görevi üzerinde çalıştı: gündelik nesneler için olabildiğince çok sayıda alışılmadık kullanım alanı bulmak. Ardından mola verdiler. Bir kısmı zor bir görev yaptı, bir kısmı zihnin gezinmesine alan bırakan kolay bir görev yaptı, bir kısmı dinlendi, bir kısmı ise hiç mola vermedi.

Aynı problemlere geri döndüklerinde, kolay görevi yapanlar diğerlerine göre belirgin biçimde daha fazla gelişme gösterdi. Bu grup daha fazla zihin gezinmesi de bildirdi, ancak görevin kendisi hakkında daha fazla bilinçli düşünme bildirmedi.

Araştırmacılar, düşüncelerin serbestçe akmasına izin veren basit etkinliklerin yaratıcı problem çözmeye yardımcı olabileceği sonucuna vardı. Buradaki fikir, problemi düşünüyor olmanız değil, zihninizin kendi kendine bağlantılar kurmakta serbest olmasıdır.

Her hayal aynı değildir

Psikolog Jerome L. Singer onlarca yılını hayalleri incelemeye adadı ve farklı hayal kurma tarzlarını birbirinden ayırdı. 1997 tarihli bir çalışma bu tarzları 103 genç yetişkinde Big Five ile karşılaştırdı.

Sonuçlar dikkat çekiciydi:

• Oyunbaz, canlı ve çoğu zaman ileriye dönük olan olumlu, yapıcı hayal kurma, deneyime açıklıkla ilişkiliydi.
• Düşüncelerin endişeler ve hatalar etrafında döndüğü suçluluk dolu ve kasvetli hayal kurma, duygusal dengesizlikle ilişkiliydi.
• Düşüncelerinizi istediğiniz yerde tutamamak anlamına gelen zayıf dikkat kontrolü, sorumlulukla olumsuz yönde ilişkiliydi.

Başka bir deyişle, hayal gücü alt boyutu esas olarak ilk türle, yani iç dünyanızdan keyif almakla ilgilidir. Kara kara düşünmek ve aynı düşünceleri evirip çevirmek kişilik modelinde başka bir yere aittir.

Hayal gücü, uyumsuz hayal kurmayla aynı şey değildir

Araştırmacıların uyumsuz hayal kurma (maladaptive daydreaming) adını verdiği bir olgu vardır. Bu kavram, her gün saatlerini ayrıntılı hayal dünyalarında geçiren, ilişkilerini, işlerini ve diğer sorumluluklarını ihmal edecek noktaya gelen ve duramadığını hisseden insanları tanımlar.

2018 tarihli bir günlük çalışması, kendini uyumsuz hayal kuran olarak tanımlayan 77 kişiyi 14 gün boyunca izledi. Hayal kurmanın arttığı günlerde düşük ruh hâli, kaygı ve obsesif-kompulsif belirtiler gibi belirtiler de arttı; olumsuz duygular da çoğaldı.

Uyumsuz hayal kurma resmî bir tanı değil, araştırmacıların hâlâ haritasını çıkardığı bir kavramdır. Önemli olan aradaki farktır: hayal gücünde yüksek puan, iç dünyanızdan keyif aldığınız anlamına gelir. Uyumsuz hayal kurma ise onun üzerindeki kontrolü kaybetmek ve onun verdiğinden fazlasını götürmesiyle ilgilidir.

Hayal kurmak size sıkıntı verecek ya da işinizi, okulunuzu veya ilişkilerinizi etkileyecek kadar hayatınızı ele geçiriyorsa doktorunuzla ya da bir psikologla konuşmanız faydalı olabilir. Bir Big Five puanı bunun sizin için geçerli olup olmadığını söyleyemez.

Yüksek ya da düşük puan ne anlama gelir?

Yüksek hayal gücü

Zengin bir iç dünyanız vardır ve dünyayı daha ilginç kılmak için sık sık fanteziye başvurursunuz. Olasılıkları gözünüzün önüne getirmekte, fikirlerle oynamakta ve işlerin nasıl farklı olabileceğini görmekte iyi olabilirsiniz.

Olumsuz yanı, yanlış anlarda dalıp gitmeniz olabilir: toplantılarda, sohbetlerde ya da inmeniz gerekirken otobüste.

Düşük hayal gücü

Ayaklarınız daha çok şimdiye ve buraya basar. Fantezi yerine olguları tercih eder, olabilecek şeylerden çok gerçek ve somut olana odaklanma eğiliminde olursunuz.

Bu bir yaratıcılık eksikliği değildir. Düşük puan alanların çoğu, gerçekten önlerinde olanı fark eden ve başladıkları işi bitirmekte iyi olan pratik problem çözücülerdir.

Her iki tanım da her durumda geçerli kurallar değil, tipik eğilimlerdir.

Gündelik hayatta

• İşte: Yüksek hayal gücü, yeni fikirler, hikâyeler ya da ileriye dönük planlama gerektiren işlerde bir avantaj olabilir. Rutin görevler, iyi ya da kötü, düşüncelerinizin gezinmesine alan açabilir.
• Sohbetlerde: Bir düşünce sizi başka bir yere götürdüğü için zaman zaman konunun ipini kaçırabilirsiniz. Hayal gücü yüksek pek çok kişi, zihinsel sapmalarında kendilerini takip edebilen partnerlere değer verir.
• Öğrenirken: Okuduklarınızı gözünüzün önünde canlandırmak hatırlamayı kolaylaştırabilir. Öte yandan uzun dersler kolayca hayallere dalmanın başlangıç noktası olabilir.
• Boş zamanlarda: Kitaplar, filmler, oyunlar ve rol yapma oyunları güçlü bir hayal gücü için doğal alanlardır.

Hayal gücü değişebilir mi?

Kişilik oldukça istikrarlıdır ama sabit değildir. Çoğu zaman etkileyebileceğiniz şey, düşüncelerinizin ne zaman dalıp gittiğidir.

2013 tarihli randomize bir çalışmada katılımcılar iki haftalık bir bilinçli farkındalık (mindfulness) kursuna katıldı. Sonrasında testler sırasında dikkatlerini dağıtan düşünceleri azaldı ve hem bir okuduğunu anlama testinde hem de bir çalışma belleği testinde daha iyi sonuç aldılar.

Bu, hayal kurmayı bırakmanız gerektiği anlamına gelmez. Pek çok kişi için daha yararlı bir yaklaşım, zihnin ne zaman gezineceğini kendisinin seçmesidir:

• Yürüyüşleri, duşları ya da basit ev işlerini bilinçli bir "düşünme zamanı" olarak kullanın.
• Konsantre olmanız gerektiğinde düşüncelerinizin ne zaman dağıldığını fark edin ve onları nazikçe geri getirin.
• Aklınıza gelen fikirleri not edin; böylece onları zihninizde tutmak zorunda kalmazsınız.
• Hayallerinizin oyunbaz mı yoksa kasvetli mi olduğuna dikkat edin. Kara kara düşünmek hayal gücünden farklı bir şeydir ve başka bir yaklaşım gerektirebilir.

Sık sorulan sorular

Hayal kurmak düşük zekânın ya da tembelliğin bir işareti midir?

Hayır. Hayal kurmak herkeste yaygındır ve araştırmalar yaratıcı problem çözmeye yardımcı olabileceğini düşündürüyor. Esas olarak yanlış zamanda gerçekleştiğinde ya da içeriği çoğunlukla endişe ve kara kara düşünmekten oluştuğunda sorun hâline gelir.

Hayal gücünde yüksek puan alırsam yaratıcı mıyım?

Mutlaka değil. Bu alt boyut, bir şey yaratmakta ne kadar iyi olduğunuzu değil, iç dünyanızdan ne kadar keyif aldığınızı ölçer. Hayal gücü bir yaratıcılık kaynağı olabilir, ancak fikirleri somut bir şeye dönüştürmek pratik ve emek gerektirir.

Hayal gücü ile entelekt arasındaki fark nedir?

Hayal gücü fantezi ve iç imgelerle ilgilidir; entelekt ise soyut fikirlerden, teorilerden ve akıl yürütmeden keyif almakla ilgilidir. Felsefi tartışmalardan hoşlanmadan hayal kurmayı sevebilirsiniz; bunun tersi de mümkündür.

Big Five testinde hayal gücü nasıl ölçülür?

Testimiz, her alt boyutun dört ifadeyle ölçüldüğü IPIP-NEO-120'ye dayanır. Hayal gücü için bu ifadeler canlı bir hayal gücüne sahip olmak, çılgın hayallere dalmaktan hoşlanmak, gün içinde düşlere dalmayı sevmek ve düşüncelerde kaybolmayı sevmekle ilgilidir. Puanı sizin eksiksiz bir tanımınız olarak değil, bir örüntünün işareti olarak okuyun.

Nerede olduğunuzu öğrenin

Hayal gücü, deneyime açıklığın altı alt boyutundan yalnızca biridir. Hayal gücünde yüksek puan alıp yine de sanatsal ilgi ya da maceracılıkta düşük olabilirsiniz.

Big Five testini çözün ve 30 alt boyutun tümüyle birlikte profilinizin bütününü görün.

Kaynaklar

• Killingsworth, M. A. & Gilbert, D. T. (2010). A wandering mind is an unhappy mind. Science, 330(6006), 932.
• Baird, B., Smallwood, J., Mrazek, M. D., Kam, J. W. Y., Franklin, M. S. & Schooler, J. W. (2012). Inspired by distraction: Mind wandering facilitates creative incubation. Psychological Science, 23(10), 1117–1122.
• Zhiyan, T. & Singer, J. L. (1997). Daydreaming styles, emotionality and the Big Five personality dimensions. Imagination, Cognition and Personality, 16(4), 399–414.
• Soffer-Dudek, N. & Somer, E. (2018). Trapped in a daydream: Daily elevations in maladaptive daydreaming are associated with daily psychopathological symptoms. Frontiers in Psychiatry, 9, 194.
• Mrazek, M. D., Franklin, M. S., Phillips, D. T., Baird, B. & Schooler, J. W. (2013). Mindfulness training improves working memory capacity and GRE performance while reducing mind wandering. Psychological Science, 24(5), 776–781.
• Johnson, J. A. (2014). Measuring thirty facets of the Five Factor Model with a 120-item public domain inventory: Development of the IPIP-NEO-120. Journal of Research in Personality, 51, 78–89.