Opwinding zoekend: waarom hebben sommige mensen adrenaline nodig?

Twee vrienden staan boven aan de hoogste achtbaan van het pretpark. De een grijnst en wil nog een keer voordat de rit zelfs maar voorbij is. De ander heeft zijn ogen dicht en telt de seconden tot het afgelopen is.

Later dat jaar boekt de eerste een cursus parachutespringen. De tweede is blij met een wandeling in het bos.

Waarom zoeken sommige mensen precies de dingen op waar het hart van anderen op de verkeerde manier van gaat bonzen?

Een deel van de verklaring ligt in wat psychologen opwinding zoekend noemen: de behoefte aan spanning en sensatie. In het Big Five-model is dat een van de zes facetten van extraversie. Het facet beschrijft hoeveel prikkels, spanning en intensiteit je nodig hebt om het leven interessant te vinden.

Wat betekent opwinding zoeken?

In de persoonlijkheidspsychologie beschrijft opwinding zoeken een behoefte aan sterke sensaties en een neiging om je te vervelen als het rustig is. Onderzoekers gebruiken vaak een nauw verwant begrip, sensatiezucht (sensation seeking), dat al decennialang wordt bestudeerd.

Mensen die hoog scoren, herkennen zich vaak hierin:

• Je houdt van opwinding en verveelt je snel zonder.
• Je zoekt het avontuur en nieuwe spanning op.
• Je neemt soms risico's zonder er goed over na te denken.
• Je kunt je helemaal laten gaan en wild en gek doen.
• Harde muziek, menigten en snelle omgevingen geven je energie in plaats van stress.

Mensen die laag scoren, geven de voorkeur aan rust en voorspelbaarheid. Lawaai, drukte en risico voelen onprettig in plaats van spannend. Dat betekent niet dat ze saai zijn. Ze halen gewoon genoeg prikkels uit een rustiger leven.

Het gaat niet om moed, maar om hoeveel intensiteit je nodig hebt voordat het leven spannend voelt.

Sensatiezoekers nemen op veel gebieden meer risico

Komt een liefde voor spanning alleen tot uiting in extreme sporten? Onderzoek suggereert dat het breder is.

In een studie onder 260 studenten keken onderzoekers naar risicogedrag op zes gebieden: roken, drinken, drugs, seks, autorijden en gokken. Ze combineerden die tot een maat voor algemeen risicogedrag op alle zes gebieden. Algemeen risicogedrag hing samen met impulsieve sensatiezucht, agressie en sociabiliteit, maar niet met neuroticisme of met de schaal voor activiteit in de vragenlijst.

Hetzelfde artikel gaf een overzicht van biologisch onderzoek naar sensatiezucht, waaronder verbanden met een gen voor een dopaminereceptor en met het enzym monoamineoxidase. De auteurs wezen ook op vergelijkbaar gedrag bij andere dieren.

Dat betekent niet dat sensatiezucht door genen vastligt. Maar het suggereert dat de behoefte aan spanning wortels heeft die dieper gaan dan opvoeding en gewoonten.

BASE-jumpers zijn niet wie je denkt

Als mensen zich extreme sporters voorstellen, denken velen aan roekeloze waaghalzen. Een studie onder BASE-jumpers, mensen die met een parachute van bruggen, kliffen en gebouwen springen, geeft een genuanceerder beeld.

Onderzoekers maten de persoonlijkheid van 98 springers op de dag voor een sprong van een brug, en maten stresshormonen in speeksel voor en na de sprong. Als groep waren de springers zeer veerkrachtig, zelfsturend, volhardend en bereid om risico's te nemen.

Maar ze waren niet allemaal hetzelfde. De onderzoekers onderscheidden drie typen: ervaren springers met een sterk gevoel van beheersing, vertrouwensvolle en coöperatieve springers die weinig stresshormoonreactie vertoonden en voor de sprong sociale steun hadden, en moedige springers die sprongen ondanks angst en weinig ervaring.

De studie gebruikte een andere persoonlijkheidsvragenlijst dan de Big Five. Maar ze laat zien dat een liefde voor spanning niet hoeft te betekenen dat je slecht kunt inschatten. Veel sensatiezoekers bereiden zich zorgvuldig voor en hebben de situatie goed onder controle.

Ben jij degene die zich achter het kussen verstopt bij een horrorfilm, dan vind je misschien ons artikel over waarom sommige mensen het heerlijk vinden om bang te zijn interessant.

Sensatiezucht piekt in de puberteit

Veel ouders merken dat tieners ineens naar risico lijken te verlangen. Onderzoek ondersteunt die indruk.

Een studie onder 935 mensen van 10 tot 30 jaar mat sensatiezucht en impulsiviteit afzonderlijk, met zowel vragenlijsten als gedragstaken. Sensatiezucht nam toe tussen 10 en 15 jaar en daalde daarna of vlakte af. Impulsiviteit daarentegen nam vanaf 10 jaar gestaag af.

De onderzoekers suggereerden dat de combinatie van een sterke drang naar spanning en een zelfbeheersing die nog in ontwikkeling is, kan verklaren waarom risicogedrag zo vaak voorkomt rond het midden van de tienerjaren.

Opwinding zoeken is niet hetzelfde als impulsiviteit

Dit is een belangrijk onderscheid, en de studie hierboven laat zien waarom.

Opwinding zoeken gaat over waartoe je je aangetrokken voelt: intensiteit, nieuwigheid en spanning. Impulsiviteit gaat over hoe goed je jezelf kunt afremmen. In de Big Five valt toegeven aan verlangens en aandrang onder het facet ongematigdheid, bij neuroticisme.

Je kunt van spanning houden en toch zorgvuldig plannen, zoals veel van de BASE-jumpers. En je kunt impulsief zijn zonder spanning te zoeken, bijvoorbeeld door meer te eten, te winkelen of te scrollen dan je van plan was.

Opwinding zoeken verschilt ook van avontuurlijkheid, een facet van openheid. Avontuurlijkheid gaat over een voorkeur voor afwisseling en nieuwe ervaringen, zoals nieuw eten proberen of naar onbekende plekken reizen. Opwinding zoeken gaat over intensiteit. Je kunt dol zijn op het ontdekken van nieuwe culturen en toch geen enkele behoefte hebben om uit een vliegtuig te springen.

Wat betekent een hoge of lage score?

Hoge score op opwinding zoekend

Je geniet van intensiteit, snelheid en avontuur. Je verveelt je snel in rustige periodes en zoekt vaak nieuwe ervaringen op die je hartslag omhoog jagen.

De keerzijde kan zijn dat je risico's neemt die moeilijk terug te draaien zijn, bijvoorbeeld met geld, alcohol, autorijden of je gezondheid.

Lage score op opwinding zoekend

Je geeft de voorkeur aan rustige, voorspelbare omgevingen en hebt geen spanning nodig om van het leven te genieten. Lawaaiige omgevingen en riskante activiteiten voelen eerder ongemakkelijk dan leuk.

Dat kan je een stabiel en betrouwbaar persoon maken. Het risico is vooral dat je ervaringen misloopt waar je eigenlijk van genoten zou hebben.

Beide beschrijvingen gaan over typische neigingen, niet over regels die in elke situatie gelden.

In het dagelijks leven

• Op het werk: Hoge scoorders gedijen vaak in banen met afwisseling, tempo en enig risico. Lage scoorders geven vaak de voorkeur aan stabiele functies met duidelijke routines.
• In relaties: De ene partner wil misschien spontane reisjes en nieuwe avonturen, terwijl de ander routines en zekerheid waardeert. Afwisselen tussen die twee kan goed werken.
• Met geld: Hoge scoorders voelen zich misschien aangetrokken tot gokken of riskante beleggingen. Het kan helpen om van tevoren grenzen te stellen, voordat de spanning de overhand krijgt.
• In het verkeer: Snelheid kan een verleidelijke uitlaatklep zijn voor sensatiezucht. Een circuitdag of een sport is een veiliger plek voor een vergelijkbare kick.

Kan opwinding zoeken veranderen?

Ja, en het verandert duidelijk met de leeftijd.

In een groot langlopend onderzoek onder volwassenen, gemeten met de vragenlijst waarop de facetten in onze test zijn gebaseerd, nam opwinding zoeken het sterkst af in de vroege volwassenheid. Rond 30 jaar was het al flink gedaald ten opzichte van de piek in de puberteit.

Dat betekent niet dat je je behoefte aan spanning moet onderdrukken. Maar je kunt haar in een veiligere richting sturen:

• Zoek activiteiten die intensiteit combineren met controle, zoals klimmen, vechtsport of teamsporten.
• Bepaal je grenzen voor geld, alcohol en snelheid voordat je in de situatie zit.
• Let op wanneer verveling je richting risico's duwt die je anders niet zou nemen.
• Scoor je laag, zet dan af en toe een kleine stap buiten je comfortzone. Het kan leuker zijn dan je verwacht.

Leidt risicogedrag tot problemen met gokken, alcohol, drugs of gevaarlijk gedrag, dan kan het verstandig zijn om met je huisarts of een psycholoog te praten. Een Big Five-score is geen diagnose, maar kan je helpen begrijpen wat je drijft.

Veelgestelde vragen

Hebben mensen die hoog scoren op opwinding zoekend vaker ongelukken?

Ze nemen gemiddeld meer risico, dus de kans dat er iets misgaat is groter. Maar veel sensatiezoekers zijn voorzichtig en goed voorbereid. Risico opzoeken en roekeloosheid zijn niet hetzelfde.

Kan ik introvert zijn en toch van spanning houden?

Ja. Je kunt de voorkeur geven aan kleine groepen en rustige avonden, en toch dol zijn op snel skiën, horrorfilms of alleen reizen naar afgelegen plekken. De zes facetten van extraversie gaan niet altijd samen.

Is sensatiezucht een teken van ADHD of verslaving?

Op zichzelf niet. Opwinding zoeken is een normaal persoonlijkheidsverschil. ADHD en verslaving zijn klinische aandoeningen die een professionele beoordeling vereisen en niet met een persoonlijkheidstest kunnen worden vastgesteld.

Hoe wordt opwinding zoeken gemeten in de Big Five-test?

Onze test is gebaseerd op de IPIP-NEO-120, waarin elk facet wordt gemeten met vier uitspraken. Bij opwinding zoekend gaan ze over houden van opwinding, het avontuur opzoeken, ervan genieten om roekeloos te zijn en wild en gek doen. Lees de score als een aanwijzing voor een patroon, niet als een volledige beschrijving van wie je bent.

Ontdek waar jij scoort

Opwinding zoeken is maar een van de zes facetten van extraversie. Je kunt dol zijn op adrenaline en toch stil zijn in groepen, of risico's mijden en toch het middelpunt van het feest zijn.

Doe de Big Five-test en bekijk je hele profiel, met alle 30 facetten.

Bronnen

• Zuckerman, M. & Kuhlman, D. M. (2000). Personality and risk-taking: Common biosocial factors. Journal of Personality, 68(6), 999–1029.
• Monasterio, E., Mei-Dan, O., Hackney, A. C., Lane, A. R., Zwir, I., Rozsa, S. & Cloninger, C. R. (2016). Stress reactivity and personality in extreme sport athletes: The psychobiology of BASE jumpers. Physiology & Behavior, 167, 289–297.
• Steinberg, L., Albert, D., Cauffman, E., Banich, M., Graham, S. & Woolard, J. (2008). Age differences in sensation seeking and impulsivity as indexed by behavior and self-report: Evidence for a dual systems model. Developmental Psychology, 44(6), 1764–1778.
• Terracciano, A., McCrae, R. R., Brant, L. J. & Costa, P. T. (2005). Hierarchical linear modeling analyses of the NEO-PI-R scales in the Baltimore Longitudinal Study of Aging. Psychology and Aging, 20(3), 493–506.
• Johnson, J. A. (2014). Measuring thirty facets of the Five Factor Model with a 120-item public domain inventory: Development of the IPIP-NEO-120. Journal of Research in Personality, 51, 78–89.