Moralność: dlaczego niektórzy pozostają uczciwi, gdy nikt nie patrzy?

Kasa samoobsługowa w supermarkecie nie nabiła jednego produktu. Nikt tego nie zauważył i nikt się nigdy nie dowie.

Niektórzy bez wahania wracają i płacą. Inni wzruszają ramionami i uznają, że to problem sklepu. Większość z nas była zapewne w podobnej sytuacji, przy zeznaniu podatkowym, rozliczeniu delegacji albo w grze, w której można było podejrzeć odpowiedzi.

Dlaczego niektórzy pozostają uczciwi, nawet gdy oszustwo nic by nie kosztowało i nikt by go nie zobaczył?

Część odpowiedzi kryje się w tym, co model Wielkiej Piątki nazywa moralnością. To jeden z sześciu aspektów ugodowości, który opisuje, jak bardzo dana osoba nie chce oszukiwać, manipulować ani wykorzystywać innych, by coś zyskać.

Co oznacza moralność?

Nazwa może być myląca. Ten aspekt nie dotyczy przekonań religijnych, wartości politycznych ani tego, jakie zasady moralne Twoim zdaniem powinny obowiązywać w społeczeństwie. W oryginalnym modelu NEO ten sam aspekt nazywa się prostolinijnością (ang. straightforwardness).

Chodzi o to, jak w praktyce traktujesz ludzi. Osoby z wysokim wynikiem często rozpoznają się w tych opisach:

• Czujesz się niekomfortowo, gdy miałbyś wykorzystywać ludzi do własnych celów.
• Wolisz przegrać, niż wygrać dzięki oszustwu.
• Mówisz, co myślisz, zamiast prowadzić gierki.
• Nie utrudniasz celowo innym realizacji ich planów.

Osoby z niskim wynikiem chętniej naginają prawdę albo grają taktycznie, gdy to się opłaca. Nie czyni ich to przestępcami. Wiele z nich po prostu uważa, że pewna doza strategii i dyskrecji to element tego, jak działa świat.

Kluczowe nie jest to, co uważasz za słuszne, ale to, czy jesteś gotów wykorzystać innych, gdy nadarza się okazja.

Większość ludzi kłamie mniej, niż mogłaby

Ekonomiści Urs Fischbacher i Franziska Föllmi-Heusi zaprojektowali prosty eksperyment. Uczestnicy rzucali kostką na osobności i sami podawali wynik. Im wyższa liczba, tym więcej pieniędzy dostawali. Nikt nie mógł sprawdzić pojedynczego rzutu.

Ponieważ prawdziwy rozkład wyników rzutu kostką jest znany, badacze mogli jednak sprawdzić, ile oszustw miało miejsce w grupie jako całości.

Około 20 procent kłamało w maksymalnym możliwym stopniu. Ale 39 procent było całkowicie uczciwych, choć nikt nie mógłby ich przyłapać. Wielu pozostałych kłamało tylko trochę: podawali wyższą liczbę, ale nie tę, która dawała najwięcej pieniędzy.

Istnieje więc zarówno pełna uczciwość, jak i pełna nieuczciwość, a duża grupa ląduje gdzieś pośrodku.

Oszukiwanie „tylko trochę”

Dlaczego ktoś miałby kłamać trochę, ale nie do końca?

Nina Mazar, On Amir i Dan Ariely zaproponowali wyjaśnienie w 2008 roku. Większość ludzi lubi myśleć o sobie jako o osobach uczciwych. Oszukują więc na tyle, by coś zyskać, ale nie na tyle, by musieć uznać się za nieuczciwych.

W ich pierwszym eksperymencie uczestnicy, którzy najpierw próbowali przypomnieć sobie dziesięć przykazań, mniej oszukiwali w późniejszym zadaniu. Ten wynik stał się słynny. Ale gdy 25 zespołów badawczych powtórzyło eksperyment według wspólnego protokołu z udziałem prawie 5800 uczestników, efekt moralnego przypomnienia zniknął.

Idea, że ludzie chronią swój obraz siebie, pozostaje wpływowa, ale proste sztuczki mające skłonić ludzi do większej uczciwości okazały się mniej niezawodne, niż początkowo sądzono.

Kto kłamie? Osobowość ma znaczenie

Sytuacja ma znaczenie. Metaanaliza 565 eksperymentów przeprowadzona przez Philippa Gerlacha i współpracowników wykazała, że nieuczciwość zależała od czynników takich jak wysokość nagrody, ale też od cech samej osoby, na przykład płci i wieku.

A osobowość? Daniel Heck i współpracownicy ponownie przeanalizowali 16 badań z udziałem ponad 5000 uczestników, z których każdy miał okazję oszukać w zadaniu z kostką.

Najsilniejszym predyktorem okazała się cecha zwana uczciwością-pokorą z modelu osobowości HEXACO. Im wyższy wynik w tej cesze, tym mniejsze prawdopodobieństwo oszukiwania. Badacze określili efekt jako średni do dużego i utrzymywał się on niezależnie od innych cech, wieku i płci.

Spośród cech Wielkiej Piątki tylko ugodowość wiązała się z oszukiwaniem, ale nie dodawała niczego ponad uczciwość-pokorę.

Dlaczego to tu ważne? Uczciwość-pokora nie należy do Wielkiej Piątki, ale silnie pokrywa się z dwoma aspektami ugodowości: moralnością i skromnością. Badanie nie mierzyło bezpośrednio aspektu moralności, ale pokazuje, że skłonność do niewykorzystywania innych to coś, czym ludzie naprawdę się różnią, i że widać to w zachowaniu, a nie tylko w kwestionariuszach.

Moralność to nie to samo co przestrzeganie zasad

Łatwo pomylić moralność z obowiązkowością, aspektem sumienności.

Obowiązkowość dotyczy dotrzymywania obietnic, przestrzegania zasad i robienia tego, do czego się zobowiązałeś. Moralność dotyczy niewykorzystywania innych ludzi.

Wyobraź sobie dwoje pracowników. Jedna osoba zawsze poprawnie wypełnia formularze i przychodzi na czas, ale bez skrupułów przypisuje sobie pomysł kolegi. Druga niedbale podchodzi do papierów, ale nigdy nie oszukałaby kolegi. Pierwsza ma wysoki wynik w obowiązkowości, druga w moralności.

Moralność różni się także od liberalizmu, który dotyczy stosunku do autorytetów i tradycji, a nie tego, jak uczciwie traktujesz ludzi.

Niski wynik nie jest oznaką psychopatii ani żadnego innego zaburzenia. Manipulację i bezduszność w skrajnych postaciach opisujemy w artykule o ciemnym rdzeniu osobowości, ale zwykły profil Wielkiej Piątki niczego nie diagnozuje.

Co oznacza wysoki lub niski wynik?

Wysoka moralność

Jesteś prostolinijny i nie widzisz potrzeby udawania czy manipulacji. Ludziom zwykle łatwo się z Tobą dogadać, bo wiedzą, na czym stoją.

Druga strona medalu jest taka, że możesz nie być przygotowany, gdy inni grają taktycznie, a negocjacje czy biurowa polityka mogą Cię wyczerpywać.

Niska moralność

Chętniej działasz strategicznie i nie odkrywasz wszystkich kart. W niektórych sytuacjach, na przykład w twardych negocjacjach czy na konkurencyjnych rynkach, może to być zaletą.

Nie znaczy to, że brakuje Ci zasad. Często odzwierciedla to przekonanie, że pewna doza taktyki jest konieczna i że inni robią to samo. Ale jeśli inni odkryją, że ich wykorzystałeś, odbudowa zaufania może być trudna.

Oba opisy dotyczą typowych skłonności, a nie reguł, które obowiązują w każdej sytuacji.

W codziennym życiu

• W pracy: Osoby z wysokim wynikiem są często postrzegane jako rzetelni współpracownicy i sprawiedliwi przełożeni. Osoby z niskim wynikiem mogą łatwiej odnajdywać się w biurowej polityce i negocjacjach, ale z czasem ryzykują utratę zaufania.
• W związku: Uczciwość jest fundamentem większości bliskich relacji. Osoby z wysokim wynikiem często oczekują tej samej otwartości od partnera i oszustwo może je głęboko zranić.
• W grach i sporcie: Niektórzy nigdy nie potrafią się zmusić do oszukiwania w grze planszowej, nawet z dziećmi. Inni traktują drobne sztuczki jako część zabawy.
• Pieniądze i formularze: Zeznania podatkowe, rozliczenia wydatków i ubezpieczenia to klasyczne sytuacje, w których nikt nie patrzy i w których widać różnicę.

Czy moralność może się zmienić?

Osobowość jest dość stabilna, ale nie niezmienna. Bardzo duże badanie Christophera Soto i współpracowników objęło ponad 1,2 miliona osób w wieku od 10 do 65 lat. Wśród dorosłych różnice związane z wiekiem w przeważającej mierze wskazywały na większą dojrzałość i lepsze przystosowanie. Badanie porównywało grupy wiekowe, a nie śledziło tych samych osób w czasie, więc pokazuje różnice między grupami wiekowymi, a nie zmiany u poszczególnych osób.

Jednocześnie badania nad oszukiwaniem pokazują, że sytuacja ma ogromne znaczenie. Duże nagrody i niskie ryzyko kuszą większość ludzi. Jeśli chcesz działać bardziej zgodnie ze swoimi wartościami, skuteczniejsza może być zmiana otoczenia niż poleganie na sile woli:

• Unikaj sytuacji, w których oszustwo jest łatwe i kuszące, zamiast wystawiać się na próbę.
• Zdecyduj z góry, jak postąpisz, zanim pojawi się pokusa.
• Myśl o człowieku po drugiej stronie, a nie tylko o abstrakcyjnym systemie.
• Bądź ze sobą szczery w kwestii drobnych wyjątków, na które sobie pozwalasz.

Najczęściej zadawane pytania

Czy wysoki wynik oznacza, że jestem lepszym człowiekiem?

Nie. Ten aspekt mierzy jedną skłonność, a nie Twoją wartość jako człowieka. Charakter moralny obejmuje znacznie więcej, na przykład współczucie, odwagę i sprawiedliwość, a możesz mieć wysoki wynik w moralności i nadal mieć inne martwe pola.

Czy niski wynik oznacza, że jestem nieuczciwy?

Niekoniecznie. Osoby z niskim wynikiem chętniej działają strategicznie, ale wiele z nich ma wyraźne granice tego, co uważają za dopuszczalne. Wynik mówi coś o skłonności, a nie o konkretnych czynach.

Dlaczego większość ludzi kłamie tylko trochę?

Według Mazar i współpracowników większość z nas chce widzieć siebie jako osoby uczciwe. Drobne kłamstwa można sobie wytłumaczyć, duże już nie. Dlatego wielu uczestników eksperymentów oszukuje trochę, ale nie tyle, ile by mogło.

Jak mierzy się moralność w teście Wielkiej Piątki?

Nasz test opiera się na IPIP-NEO-120, w którym każdy aspekt mierzą cztery stwierdzenia. W przypadku moralności wszystkie cztery są punktowane odwrotnie: dotyczą tego, czy wykorzystujesz innych do własnych celów, oszukujesz, by zyskać przewagę, wykorzystujesz innych i utrudniasz innym plany. Traktuj wynik jako wskazówkę co do pewnego wzorca, a nie pełny opis Twojej osoby.

Sprawdź swój wynik

Moralność to tylko jeden z sześciu aspektów ugodowości. Możesz być bardzo uczciwy, a mimo to mieć niski wynik w zaufaniu lub współczuciu.

Zrób test Wielkiej Piątki i zobacz cały swój profil ze wszystkimi 30 aspektami.

Źródła

• Fischbacher, U. i Föllmi-Heusi, F. (2013). Lies in disguise: An experimental study on cheating. Journal of the European Economic Association, 11(3), 525–547.
• Mazar, N., Amir, O. i Ariely, D. (2008). The dishonesty of honest people: A theory of self-concept maintenance. Journal of Marketing Research, 45(6), 633–644.
• Verschuere, B. i in. (2018). Registered Replication Report on Mazar, Amir, and Ariely (2008). Advances in Methods and Practices in Psychological Science, 1(3), 299–317.
• Gerlach, P., Teodorescu, K. i Hertwig, R. (2019). The truth about lies: A meta-analysis on dishonest behavior. Psychological Bulletin, 145(1), 1–44.
• Heck, D. W., Thielmann, I., Moshagen, M. i Hilbig, B. E. (2018). Who lies? A large-scale reanalysis linking basic personality traits to unethical decision making. Judgment and Decision Making, 13(4), 356–371.
• Soto, C. J., John, O. P., Gosling, S. D. i Potter, J. (2011). Age differences in personality traits from 10 to 65: Big Five domains and facets in a large cross-sectional sample. Journal of Personality and Social Psychology, 100(2), 330–348.
• Johnson, J. A. (2014). Measuring thirty facets of the Five Factor Model with a 120-item public domain inventory: Development of the IPIP-NEO-120. Journal of Research in Personality, 51, 78–89.