Aktivite düzeyi: Bazı insanlar neden hiç durmaz?

Bir arkadaşınıza hafta sonu ne yaptığını soruyorsunuz. Cumartesi: koşu, bit pazarı, koridoru boyamak ve arkadaşlarla akşam yemeği. Pazar: uzun bir yürüyüş, annesiyle babasını ziyaret ve akşam biraz iş.

Siz hafta sonunun büyük kısmını elinizde bir kitapla kanepede geçirdiniz. Harika vakit geçirdiniz.

Neden bazı insanların hiç durmayan bir motoru varmış gibi görünürken, diğerleri en çok daha ağır bir tempoda mutlu olur?

Açıklamanın bir kısmı, psikologların aktivite düzeyi dediği şeyde yatıyor. Beş Faktör modelinde bu, dışadönüklüğün altı alt boyutundan biridir. Bu alt boyut hayatınızın temposunu tanımlar: kendinizi ne kadar meşgul tuttuğunuzu, ne kadar çok iş üstlendiğinizi ve sadece keyfinize bakmaktan ne kadar hoşlandığınızı.

Aktivite düzeyi ne anlama gelir?

Kişilik psikolojisinde aktivite düzeyi tempo ve enerjiyle ilgilidir. Hızlı hareket eden, aynı anda pek çok işi olan ve boş zamanını dolduran insanları tanımlar.

Yüksek puan alanlar çoğu zaman kendilerini şunlarda tanır:

• Neredeyse her zaman meşgulsünüzdür.
• Çoğu zaman bir işten ötekine koşturursunuz.
• Boş zamanlarınızda çok şey yaparsınız.
• Yapacak hiçbir şeyin olmadığı uzun süreler sizi rahatsız eder.
• Başkaları bazen bu enerjiyi nereden bulduğunuzu sorar.

Düşük puan alanlar daha sakin, daha rahat bir tempoyu tercih eder. Bu, tembel ya da isteksiz oldukları anlamına gelmez. Sadece kendilerini iyi hissetmek için dolu bir takvime ihtiyaç duymazlar.

Önemli olan ne kadar çok şey başardığınız değil, hangi temponun size doğal geldiğidir.

Çoğu insan hiçbir şey yapmamaktan korkar

Aktivite düzeyini anlamak için neredeyse herkes için geçerli olan bir şeyle başlamak işe yarar.

11 çalışmadan oluşan bir dizide araştırmacılar insanlardan 6 ila 15 dakika boyunca bir odada tek başlarına, düşünmekten başka yapacak hiçbir şey olmadan oturmalarını istedi. Çoğu bundan hoşlanmadı. Basit gündelik işler yapmayı çok daha çok sevdiler. Bir deneyde pek çok katılımcı, sadece düşünceleriyle baş başa oturmaktansa kendine hafif bir elektrik şoku vermeyi seçti.

Çalışma aktivite düzeyini ölçmedi. Ama meşgul kalma dürtüsünün son derece insani olduğunu gösteriyor. Aktivite düzeyi yüksek insanlar bu dürtüyü belki sadece daha güçlü hissediyor ve ona daha sık göre davranıyor.

Meşgul olmak için bir nedene ihtiyacımız var

Bir başka deney, insanların neden kendilerini meşgul tutmayı seçtiğini inceledi.

İki deneyde katılımcılar boş durmak ile kendilerini meşgul tutacak bir şey yapmak arasında seçim yapabiliyordu. Bir neden olmadığında çoğu boş durmayı seçti. Ama çürük bir bahane bile birçoğunun meşgul olmayı seçmesine yetti. Ve meşgul olanlar, meşgul olmaya zorlanmış olsalar bile, sonrasında boş duranlardan daha mutluydu.

Araştırmacılar buna aylaklık kaçınması (idleness aversion) adını verdi: Boş durmaktan hoşlanmayız, ama meşgul olmak için bir gerekçeye ihtiyaç duyarız.

Bu, bazı insanların neden hep yeni bir proje bulduğunu açıklamaya yardımcı olabilir. Aktivite düzeyi yüksek insanlar için meşgul kalma nedenleri nadiren tükenir.

Bir statü sembolü olarak meşguliyet

Meşgul olmak yalnızca kişilikle ilgili değildir. Başkalarının bizi nasıl gördüğüyle de ilgilidir.

Bir dizi çalışmada araştırmacılar, en azından Kuzey Amerika'da, boş vakitlerle dolu bir hayatın değil, meşgul ve yoğun çalışan bir yaşam tarzının statü sembolü hâline geldiğini buldu. Meşgul görünen insanlar yetkin, hırslı ve aranan kişiler olarak görülüyordu. Etki kültüre bağlıydı ve araştırmacılar Kuzey Amerika ile Avrupa arasında farklar buldu.

Bu bir kişilik çalışması değil. Ama temponuzun mizacınızdan fazlası tarafından şekillendirildiğini hatırlatıyor. Yüksek bir puan kim olduğunuzu yansıtabilir, ama çevrenizdeki beklentileri de.

Aktif insanlar daha çok hareket eder

Aktivite düzeyi yalnızca takvimlerle ilgili değildir. Bedenle de ilgilidir.

2006 tarihli bir meta-analiz kişilik ve fiziksel aktivite üzerine 33 çalışmayı bir araya getirdi. Dışadönüklük daha fazla fiziksel aktiviteyle bağlantılıydı; korelasyon yaklaşık 0,23'tü. Sorumluluk da daha fazla aktiviteyle, duygusal dengesizlik ise biraz daha az aktiviteyle bağlantılıydı.

Çalışma aktivite düzeyini özel olarak değil, dışadönüklüğü bir bütün olarak ölçtü. Ama hareket hâlinde olmayı seven insanlar olarak dışadönükler tablosuna uyuyor.

Aktivite düzeyi hırs ya da DEHB ile aynı şey değildir

Bu önemli bir ayrımdır.

Yüksek aktivite düzeyi, özellikle hırslı ya da verimli olduğunuz anlamına gelmez. Uzun vadeli hedeflere doğru sıkı çalışmak, sorumluluğun bir alt boyutu olan başarı çabası tarafından ölçülür. Tek bir net hedefin peşinden gitmeden pek çok farklı şeyle sürekli meşgul olabilirsiniz. Ve sakin, istikrarlı bir tempoda çalışırken son derece hırslı olabilirsiniz.

Yüksek aktivite düzeyi, DEHB'de (dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu) görülen hiperaktiviteyle de aynı şey değildir. Aktivite düzeyi, ne kadar hızlı bir tempoyu tercih ettiğinize ilişkin normal bir kişilik farkıdır. DEHB ise hayatın birçok alanında zorluklara yol açan dikkat ve dürtü kontrolü sorunlarını içeren klinik bir durumdur. Bir Big Five testi DEHB'niz olup olmadığı hakkında hiçbir şey söyleyemez. Günlük hayatta konsantrasyon ya da huzursuzlukla mücadele ediyorsanız, doktorunuzla ya da bir psikologla konuşmanız faydalı olabilir.

Son olarak, meşgul olmak her zaman enerjinin işareti değildir. Bazı insanlar endişelenmemek ya da kendini kötü hissetmemek için kendini meşgul tutar. Bu size tanıdık geliyorsa, mesele aktivite düzeyinden çok kaygı alt boyutuyla ilgili olabilir.

Yüksek ya da düşük puan ne anlama gelir?

Yüksek aktivite düzeyi

Çok enerjiniz vardır ve hızlı bir tempoyu seversiniz. Çoğu zaman aynı anda pek çok iş üstlenir ve dolu bir takvimden keyif alırsınız.

Madalyonun öbür yüzü, fazla iş üstlenmeniz, dinlenmekte zorlanmanız ya da hayat yavaşladığında huzursuz hissetmeniz olabilir.

Düşük aktivite düzeyi

Rahat, aceleye gelmeyen bir tempoyu tercih edersiniz. Boş zamanınız olmasını sever ve keyfinize bakmaktan hoşlanırsınız.

Bu, daha az iş çıkardığınız anlamına gelmez. Düşük puan alanların çoğu titiz ve istikrarlı çalışır ve çok fazla yükümlülük yüzünden tükenme olasılıkları çoğu zaman daha düşüktür.

Her iki tanım da her durumda geçerli kurallar değil, tipik eğilimlerdir.

Günlük hayatta

• İşte: Yüksek puan alanlar çoğu zaman pek çok görevin olduğu hızlı tempolu rollerde parlar. Düşük puan alanlar genellikle konsantre olmaya zaman bulabildikleri ve daha az paralel projenin olduğu ortamlarda daha başarılıdır.
• İlişkilerde: Partnerlerden biri hafta sonunu planlarla doldurmak, diğeri sakin bir pazar geçirmek ister. Bazı boş günler üzerinde önceden anlaşmak birçok tartışmayı önleyebilir.
• Çocuklarla: Aktivite düzeyi yüksek ebeveynler çoğu zaman ailenin takvimini doldurur. Çocukların da birbirinden farklı olduğunu ve bazılarının diğerlerinden daha fazla dinlenmeye ihtiyaç duyduğunu hatırlamakta fayda var.
• Sağlık: Yüksek puan alanlar fiziksel olarak aktif kalmayı çoğu zaman kolay bulur. Düşük puan alanlar artan enerjiye güvenmek yerine, işe yürüyerek ya da bisikletle gitmek gibi hareketi rutinlerine yerleştirmekten fayda görebilir.

Aktivite düzeyi değişebilir mi?

Kişilik oldukça istikrarlıdır, ama aktivite düzeyi yaşla birlikte değişir.

Yetişkinlerle yapılan kapsamlı bir uzun soluklu çalışmada, testimizin alt boyutlarının örnek aldığı ölçekle ölçülen aktivite düzeyi, genç yetişkinlikte sabit kaldı ve ardından ileri yaşlarda giderek hızlanan bir şekilde azaldı.

Bu doğaldır. Ama size daha uygun bir tempo bulmak istiyorsanız deneyebileceğiniz şeyler var:

• Puanınız yüksekse, dinlenmeyi de etkinlikleri planladığınız kadar bilinçli planlayın.
• Meşgul kalmanızın nedeninin bundan keyif almanız mı, yoksa bir şeyden kaçmak mı olduğuna dikkat edin.
• Puanınız düşükse, temponuzu kabullenin ve yükümlülüklerinizi özenle seçin.
• Kültürümüz bazen öyle davransa da meşguliyetin önemli olmakla aynı şey olmadığını unutmayın.

Sık sorulan sorular

Yüksek aktivite düzeyi verimli olmakla aynı şey mi?

Hayır. Aktivite düzeyi tempoyla ve ne kadar iş üstlendiğinizle ilgilidir. Verimlilik en az bunun kadar odaklanmaya, planlamaya ve öz disipline de bağlıdır; bunlar sorumluluk altında ölçülür.

Düşük aktivite düzeyi tembel olmakla aynı şey mi?

Hayır. Düşük puan alanlar daha ağır bir tempoyu tercih eder, ama çok çalışkan olabilirler. Tembellik daha çok yapılması gerekeni yapma motivasyonunun eksikliğiyle ilgilidir ve öz disiplin alt boyutuna daha yakındır.

İçedönük olup aktivite düzeyim yüksek olabilir mi?

Evet. Partilerden kaçınıp yine de antrenmanlar, projeler ve hobilerle sürekli meşgul olabilirsiniz. Dışadönüklüğün altı alt boyutu her zaman birlikte gitmez.

Big Five testinde aktivite düzeyi nasıl ölçülür?

Testimiz IPIP-NEO-120'ye dayanır; her alt boyut dört ifadeyle ölçülür. Aktivite düzeyi için ifadeler her zaman meşgul olmak, sürekli faaliyette olmak, boş zamanlarda çok şey yapmak ve rahatlamayı, fazla bir şey yapmamayı sevmekle ilgilidir. Sonuncusu ters puanlanır. Puanı sizin tam bir tanımınız olarak değil, bir örüntünün işareti olarak okuyun.

Puanınızı öğrenin

Aktivite düzeyi, dışadönüklüğün altı alt boyutundan yalnızca biridir. Yoğun bir hayatınız olup gruplarda sessiz kalabilir ya da ağır bir tempoda yaşayıp partilere bayılabilirsiniz.

Big Five testini çözün ve 30 alt boyutun tamamıyla bütün profilinizi görün.

Kaynaklar

• Wilson, T. D., Reinhard, D. A., Westgate, E. C., Gilbert, D. T., Ellerbeck, N., Hahn, C., Brown, C. L. & Shaked, A. (2014). Just think: The challenges of the disengaged mind. Science, 345(6192), 75–77.
• Hsee, C. K., Yang, A. X. & Wang, L. (2010). Idleness aversion and the need for justifiable busyness. Psychological Science, 21(7), 926–930.
• Bellezza, S., Paharia, N. & Keinan, A. (2017). Conspicuous consumption of time: When busyness and lack of leisure time become a status symbol. Journal of Consumer Research, 44(1), 118–138.
• Rhodes, R. E. & Smith, N. E. I. (2006). Personality correlates of physical activity: A review and meta-analysis. British Journal of Sports Medicine, 40(12), 958–965.
• Terracciano, A., McCrae, R. R., Brant, L. J. & Costa, P. T. (2005). Hierarchical linear modeling analyses of the NEO-PI-R scales in the Baltimore Longitudinal Study of Aging. Psychology and Aging, 20(3), 493–506.
• Johnson, J. A. (2014). Measuring thirty facets of the Five Factor Model with a 120-item public domain inventory: Development of the IPIP-NEO-120. Journal of Research in Personality, 51, 78–89.