Tin tưởng: tin người lạ có phải là ngây thơ?

Bạn đang bán một chiếc xe đạp trên mạng. Người mua hỏi liệu anh ta có thể lấy xe ngay bây giờ và chuyển tiền vào tối nay không. Anh ta có vẻ thân thiện và đưa ra một lý do nghe hợp lý.

Có người đồng ý ngay mà chẳng cần nghĩ ngợi. Có người thì không đời nào làm vậy, và cho rằng nhóm đầu tiên đang tự chuốc lấy chuyện bị lừa.

Ai đúng? Tin người lạ là dấu hiệu của sự ngây thơ, hay nghi ngờ mới là sai lầm đắt giá hơn?

Các nhà tâm lý học đã nghiên cứu câu hỏi này trong nhiều thập kỷ. Trong mô hình Big Five, xu hướng nghĩ điều tốt nhất về người khác được gọi là tin tưởng. Đây là một trong sáu khía cạnh của Dễ chịu, và nó mô tả mức độ bạn sẵn lòng tin rằng mọi người trung thực và có ý tốt.

Tin tưởng nghĩa là gì?

Tin tưởng với tư cách một khía cạnh tính cách không nói về một người cụ thể, như người yêu hay bạn thân của bạn. Đó là một kỳ vọng chung về những người bạn chưa quen biết nhiều.

Người có điểm cao thường nhận ra mình trong những điều sau:

• Bạn cho rằng hầu hết mọi người đều có ý tốt.
• Bạn tin lời người khác nói cho đến khi có lý do để không tin.
• Bạn sẵn lòng nghĩ tốt cho người khác khi có chuyện không suôn sẻ.
• Bạn không tốn nhiều công sức để kiểm tra người khác.

Người có điểm thấp thường chờ đợi những động cơ ngầm, kiểm tra lại các lời khẳng định và luôn đề phòng cho đến khi người khác chứng tỏ được mình đáng tin.

Tin tưởng không giống với cả tin. Cả tin nghĩa là không nhận ra các dấu hiệu cho thấy ai đó đang nói dối. Như chúng ta sẽ thấy, lòng tin cao và khả năng phán đoán kém không nhất thiết đi đôi với nhau.

Điều cốt lõi là giả định ban đầu của bạn về con người, chứ không phải việc bạn có phớt lờ bằng chứng khi nó xuất hiện hay không.

Người hay tin không cả tin hơn

Nhiều người cho rằng những ai dễ tin người khác đơn giản là kém trong việc nhận ra kẻ nói dối.

Nhà tâm lý học xã hội người Nhật Toshio Yamagishi và các đồng nghiệp đã kiểm chứng điều này qua một loạt thí nghiệm. Họ đo mức độ tin tưởng chung bằng bảng hỏi, rồi xem mọi người đánh giá người khác tốt đến đâu.

Những người có lòng tin cao nhạy bén hơn người có lòng tin thấp trước những thông tin cho thấy ai đó không đáng tin. Họ cũng dự đoán chính xác hơn cách người khác sẽ hành động trong một trò chơi chỉ diễn ra một lần, nơi cả hợp tác lẫn gian lận đều có thể xảy ra.

Theo cách diễn giải của Yamagishi, lòng tin có thể là một dạng trí thông minh xã hội. Người giỏi nhận ra dấu hiệu cảnh báo có thể cho phép mình cởi mở với những mối quan hệ mới. Người thiếu kỹ năng đó có thể tự bảo vệ bằng cách cho rằng ai cũng đang tìm cách lừa mình.

Vì sao chúng ta đánh giá thấp người khác

Nếu tin tưởng không phải là ngây thơ, tại sao lại có nhiều người hoài nghi đến vậy?

Năm 2010, Detlef Fetchenhauer và David Dunning đưa ra một câu trả lời. Những người tham gia nghiên cứu của họ xem các đoạn video ngắn về người lạ và quyết định có tin từng người trong một trò chơi kinh tế hay không.

Nhìn chung, người tham gia đã đánh giá thấp mức độ đáng tin thực tế của những người lạ, ngay cả khi họ được trả tiền để đoán đúng.

Các nhà nghiên cứu chỉ ra một vấn đề về học hỏi. Khi bạn tin ai đó và họ làm bạn thất vọng, bạn sẽ biết, và điều đó gây tổn thương. Khi bạn từ chối tin ai đó, bạn sẽ không bao giờ biết rằng họ lẽ ra đã trung thực. Trải nghiệm của bạn bị lệch về phía những lần thất vọng.

Khi người tham gia nhận được phản hồi về từng người, dù họ có tin người đó hay không, họ trở nên bớt hoài nghi hơn.

Hoài nghi có thể rất đắt giá

Sự ngờ vực bảo vệ bạn khỏi bị lợi dụng. Nhưng nó cũng có cái giá của nó.

Olga Stavrova và Daniel Ehlebracht đã phân tích các cuộc khảo sát lớn, mang tính đại diện quốc gia ở Mỹ và Đức. Những người có niềm tin hoài nghi về bản chất con người kiếm được ít tiền hơn nhiều năm sau đó so với những người ít hoài nghi hơn. Trong dữ liệu của Đức, sự hoài nghi lúc ban đầu đã kìm hãm mức tăng thu nhập trong chín năm tiếp theo.

Hiệu ứng này vẫn đứng vững sau khi đã tính đến các đặc điểm Big Five. Các nhà nghiên cứu đưa ra một cơ chế: người hoài nghi tránh hợp tác và tốn công sức vào việc giám sát, đề phòng, nên bỏ lỡ cơ hội.

Có một ngoại lệ quan trọng. Trong một bộ dữ liệu bao gồm 41 quốc gia, tác động tiêu cực của sự hoài nghi yếu hơn ở những nước có tỷ lệ giết người cao, ít hành vi vì cộng đồng và mức hoài nghi xã hội cao. Nói cách khác, ngờ vực ít mang lại lợi ích hơn, trừ khi sự ngờ vực ấy tình cờ là có cơ sở.

Tin người không giống với đáng tin

Tin tưởng nói về điều bạn kỳ vọng ở người khác. Còn bản thân bạn có trung thực và công bằng hay không lại là một câu hỏi khác.

Trong Big Five, sự trung thực của chính bạn và việc không muốn lợi dụng người khác được đo bằng một khía cạnh riêng, Đạo đức. Hai khía cạnh này thường đi cùng nhau, nhưng không phải lúc nào cũng vậy. Bạn có thể hoàn toàn trung thực mà vẫn nghĩ người khác sẽ gian lận, và bạn có thể dễ tin người mà bản thân vẫn hay làm tắt.

Lòng tin thấp cũng không giống với chứng hoang tưởng. Sự hoài nghi lành mạnh là một phần của tính cách bình thường. Sự nghi ngờ mạnh đến mức ảnh hưởng đến các mối quan hệ, công việc hay cuộc sống hằng ngày là một chuyện khác, và điểm số Big Five không thể chẩn đoán điều đó.

Điểm cao hay thấp có ý nghĩa gì?

Tin tưởng cao

Bạn thường cho rằng mọi người trung thực và có ý tốt. Điều này giúp bạn dễ hợp tác, giao việc và xây dựng những mối quan hệ mới, và người khác thường cảm thấy được bạn tôn trọng.

Rủi ro là bạn có thể bị thất vọng hoặc bị lợi dụng bởi số ít người không xứng đáng với lòng tin của bạn, nhất là trong những tình huống quan trọng và khi bạn không biết rõ người kia.

Tin tưởng thấp

Bạn thận trọng với động cơ của người khác và muốn có bằng chứng trước khi dựa vào họ. Điều này có thể bảo vệ bạn trong đàm phán, làm ăn và những tình huống mà ai đó có thể lợi dụng bạn.

Rủi ro là bạn bỏ lỡ những cơ hội tốt, hoặc người khác cảm thấy bị nghi ngờ vô cớ. Như nghiên cứu cho thấy, sự thận trọng cũng có cái giá của nó.

Cả hai mô tả đều nói về những xu hướng điển hình, chứ không phải quy luật đúng trong mọi tình huống.

Trong cuộc sống hằng ngày

• Trong công việc: Người có lòng tin cao dễ giao việc hơn và thường được xem là đồng nghiệp tốt. Người có lòng tin thấp có thể rất có giá trị trong những vai trò như kiểm toán, an ninh và kiểm soát chất lượng.
• Trong các mối quan hệ: Lòng tin giúp bạn dễ cảm thấy an toàn hơn, nhưng tin mù quáng có thể khiến bạn khó nhận ra dấu hiệu cảnh báo. Lòng tin thấp có thể bảo vệ bạn, nhưng cũng có thể bào mòn mối quan hệ nếu người yêu cảm thấy luôn bị kiểm tra.
• Với người lạ: Người có lòng tin cao dễ bắt chuyện, cho mượn đồ và nhận sự giúp đỡ hơn. Người có lòng tin thấp giữ một khoảng cách lịch sự.
• Trên mạng: Lừa đảo nhắm vào tất cả mọi người. Những thói quen tốt, như kiểm tra đã nhận được tiền trước khi giao hàng, đều hữu ích bất kể điểm số của bạn ra sao.

Lòng tin có thể thay đổi không?

Tính cách khá ổn định, nhưng lòng tin không cố định.

Michael Poulin và Claudia Haase đã phân tích dữ liệu từ gần 200.000 người ở 83 quốc gia, và theo dõi hơn 1.200 người Mỹ trong bốn năm. Người lớn tuổi cho biết họ có lòng tin cao hơn người trẻ, và lòng tin tăng dần theo thời gian ở mọi nhóm tuổi. Lòng tin cao hơn cũng dự báo mức hạnh phúc tăng lên.

Nghiên cứu của Fetchenhauer và Dunning gợi ra một bài học thực tế: sự hoài nghi lớn dần một phần vì chúng ta chỉ học từ những trường hợp mà lòng tin bị phụ. Một vài cách để có bức tranh thực tế hơn:

• Để ý những lần mọi người giữ lời hứa, chứ không chỉ những lần họ thất hứa.
• Bắt đầu bằng những hành động tin tưởng nhỏ, ít rủi ro, và xem điều gì xảy ra.
• Phân biệt những tình huống mà tin tưởng chẳng tốn kém gì với những tình huống nên kiểm tra trước.
• Tự hỏi xem sự thận trọng của bạn dựa trên chính người này, hay trên một trải nghiệm tồi tệ với ai khác.

Câu hỏi thường gặp

Có lòng tin cao có phải là ngây thơ không?

Không hẳn. Nghiên cứu của Yamagishi và các đồng nghiệp cho thấy người có lòng tin cao nhận ra dấu hiệu không đáng tin tốt hơn người có lòng tin thấp. Lòng tin chỉ trở nên ngây thơ khi bạn bỏ qua những dấu hiệu cảnh báo rõ ràng.

Lòng tin thấp có phải là dấu hiệu của chứng hoang tưởng không?

Không. Lòng tin thấp là một biến thể bình thường của tính cách và thường phản ánh sự thận trọng. Nếu sự nghi ngờ rất mạnh và khiến bạn khó sinh hoạt bình thường, có thể nên nói chuyện với bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý, nhưng chỉ riêng một điểm số bài kiểm tra thì không thể nói lên điều đó.

Tôi có thể tin người khác mà không bị lợi dụng không?

Có. Tin tưởng và thận trọng có thể đi cùng nhau. Bạn có thể bắt đầu bằng thiện chí mà vẫn đảm bảo những thỏa thuận quan trọng được ghi lại bằng văn bản và tiền được trả trước khi giao hàng.

Tin tưởng được đo như thế nào trong bài kiểm tra Big Five?

Bài kiểm tra của chúng tôi dựa trên IPIP-NEO-120, trong đó mỗi khía cạnh được đo bằng bốn câu nhận định. Với khía cạnh tin tưởng, các câu nói về việc tin tưởng người khác, tin rằng người khác có ý tốt, tin những gì mọi người nói, và (tính điểm ngược) không tin người khác. Hãy xem điểm số như dấu hiệu của một khuynh hướng, chứ không phải bức chân dung đầy đủ về bạn.

Tìm hiểu điểm số của bạn

Tin tưởng chỉ là một trong sáu khía cạnh của Dễ chịu. Bạn có thể có điểm tin tưởng cao mà vẫn có điểm thấp ở Khiêm tốn hay Hợp tác.

Làm bài kiểm tra Big Five và xem toàn bộ hồ sơ tính cách của bạn, với đầy đủ 30 khía cạnh.

Nguồn tham khảo

• Yamagishi, T., Kikuchi, M. & Kosugi, M. (1999). Trust, gullibility, and social intelligence. Asian Journal of Social Psychology, 2(1), 145–161.
• Fetchenhauer, D. & Dunning, D. (2010). Why so cynical? Asymmetric feedback underlies misguided skepticism regarding the trustworthiness of others. Psychological Science, 21(2), 189–193.
• Stavrova, O. & Ehlebracht, D. (2016). Cynical beliefs about human nature and income: Longitudinal and cross-cultural analyses. Journal of Personality and Social Psychology, 110(1), 116–132.
• Poulin, M. J. & Haase, C. M. (2015). Growing to trust: Evidence that trust increases and sustains well-being across the life span. Social Psychological and Personality Science, 6(6), 614–621.
• Johnson, J. A. (2014). Measuring thirty facets of the Five Factor Model with a 120-item public domain inventory: Development of the IPIP-NEO-120. Journal of Research in Personality, 51, 78–89.