Hợp tác: vì sao có người né tránh xung đột bằng mọi giá?

Trong bữa cơm gia đình, có người buông một câu bình luận về chính trị. Một người trong bàn lập tức đổi chủ đề. Người khác cho qua, dù không đồng ý. Người thứ ba nhoài người về phía trước, rõ ràng đang háo hức chờ cuộc tranh luận.

Có người thà nuốt cơn bực bội còn hơn liều gây cãi vã. Có người lại thấy một cuộc tranh cãi ra trò giúp không khí trở nên thoáng đãng.

Vì sao chúng ta phản ứng với xung đột khác nhau đến vậy?

Một phần câu trả lời nằm ở điều mà Big Five gọi là hợp tác. Đây là một trong sáu khía cạnh của Dễ chịu, và nó mô tả mức độ bạn né tránh đối đầu, cũng như khả năng bạn quát tháo, xúc phạm hay trả đũa khi bất đồng với ai đó thấp đến đâu.

Hợp tác nghĩa là gì?

Cái tên nghe có vẻ như nói về làm việc nhóm. Trong Big Five, khía cạnh này chủ yếu nói về cách bạn xử lý bất đồng và cơn giận đối với người khác. Trong mô hình NEO gốc, nó được gọi là sự nhân nhượng (compliance).

Người có điểm cao thường nhận ra mình trong những điều sau:

• Bạn không thích cãi vã và cố gắng xoa dịu tình hình.
• Bạn hiếm khi lớn tiếng hay xúc phạm ai, ngay cả khi đang tức giận.
• Bạn bỏ qua mọi chuyện thay vì trả đũa người khác.
• Bạn sẵn lòng thỏa hiệp, đôi khi phải hy sinh mong muốn của chính mình.

Người có điểm thấp thoải mái hơn với sự đối đầu. Họ có thể thích một cuộc tranh luận nảy lửa, nói thẳng điều mình nghĩ và gây sức ép để đạt được điều mình muốn.

Điều cốt lõi không phải là bạn có tức giận hay không, mà là bạn làm gì với cơn giận đó khi xung đột với ai đó.

Ai cũng thích thương lượng, nhưng không như nhau

William Graziano và các đồng nghiệp đã đề nghị 263 sinh viên đánh giá những cách giải quyết xung đột khác nhau trong năm kiểu quan hệ.

Cả người có điểm Dễ chịu cao lẫn thấp đều đồng ý rằng thương lượng và lùi bước là những lựa chọn tốt hơn so với chiến thuật dùng quyền lực, như đe dọa hay gây áp lực. Nhưng người có điểm Dễ chịu thấp đánh giá chiến thuật dùng quyền lực là lựa chọn tốt hơn so với cách đánh giá của người có điểm Dễ chịu cao.

Trong nghiên cứu thứ hai, các nhà nghiên cứu quay phim những cặp người phải cùng nhau giải quyết các tình huống xung đột. Tính dễ chịu có liên quan đến cách xung đột diễn ra, cùng với giới tính và việc người cùng cặp là ai.

Tính dễ chịu định hình những xung đột hằng ngày

Lauri Jensen-Campbell và William Graziano đã theo dõi những người trẻ qua hai tuần ghi nhật ký về các xung đột có thật trong cuộc sống hằng ngày.

Trong các đặc điểm Big Five, Dễ chịu có liên hệ chặt chẽ nhất với cách mọi người phản ứng trước xung đột. Những người dùng chiến thuật mang tính phá hoại trong xung đột bị các giáo viên biết rõ họ đánh giá là kém thích nghi hơn.

Một nghiên cứu sau đó với học sinh cũng cho thấy mô hình tương tự. Theo ghi nhận của người quan sát, những cặp trẻ có điểm Dễ chịu cao có các cuộc xung đột hài hòa và mang tính xây dựng hơn.

"Ngắt mạch" sự gây hấn

Vì sao có người không nổi nóng ngay cả khi bị khiêu khích?

Brian Meier, Michael Robinson và Benjamin Wilkowski cho người tham gia tiếp xúc với những tín hiệu liên quan đến gây hấn. Những tín hiệu như vậy, chẳng hạn nội dung truyền thông bạo lực, có thể làm tăng cả suy nghĩ thù địch lẫn hành vi gây hấn.

Điều đó cũng xảy ra ở đây, nhưng chỉ ở những người có điểm Dễ chịu thấp. Trong nghiên cứu thứ hai, những tín hiệu liên quan đến gây hấn lại kích hoạt những suy nghĩ hướng đến người khác (prosocial) ở những người tham gia dễ chịu nhất.

Các nhà nghiên cứu cho rằng người dễ chịu có thể "ngắt mạch" con đường từ bị khiêu khích đến gây hấn bằng cách tự động tìm đến những suy nghĩ thân thiện hơn. Nghiên cứu đo tính dễ chịu nói chung, chứ không đo riêng khía cạnh hợp tác, nhưng nó mô tả một cơ chế rất phù hợp với khía cạnh này.

Người tử tế có luôn chịu thiệt?

Nhiều người tin rằng ai né tránh xung đột sẽ chịu thiệt trong công việc.

Qua bốn nghiên cứu, Timothy Judge, Beth Livingston và Charlice Hurst phát hiện rằng những người dễ chịu hơn kiếm được ít tiền hơn, và mối liên hệ này tiêu cực hơn ở nam giới so với nữ giới. Họ đo tính dễ chịu nói chung, chứ không đo khía cạnh hợp tác. Một thí nghiệm gợi ý rằng đàn ông dễ chịu có thể gặp phản ứng tiêu cực vì họ đi ngược kỳ vọng về cách đàn ông "nên" hành xử.

Nhưng khó chịu cũng không phải là lối tắt dẫn đến quyền lực. Một nghiên cứu dài hạn mà chúng tôi từng viết đến cho thấy người khó chịu không thăng tiến cao hơn người khác trong tổ chức. Đọc thêm trong bài Người khó chịu có dễ nắm quyền lực ở nơi làm việc hơn không?

Hợp tác không giống với ít tức giận

Rất dễ nhầm lẫn hợp tác với Tức giận, một khía cạnh của Nhạy cảm.

Tức giận nói về việc bạn dễ cảm thấy bực bội và giận dữ đến mức nào. Hợp tác nói về cách bạn hành động khi đã giận. Bạn có thể nổi giận nhanh mà vẫn kìm được lời. Bạn cũng có thể hiếm khi giận, nhưng lại lạnh lùng và đối đầu khi điều gì đó quan trọng với bạn.

Hợp tác cũng khác với Quyết đoán. Quyết đoán nói về việc đứng ra dẫn dắt và lên tiếng. Bạn có thể giữ vững lập trường mà không quát tháo hay xúc phạm ai. Nhiều người có điểm cao ở cả quyết đoán lẫn hợp tác xử lý xung đột giỏi chính vì họ nói đúng điều mình nghĩ mà không công kích.

Điểm cao hay thấp có ý nghĩa gì?

Hợp tác cao

Bạn né tránh xung đột và giỏi xoa dịu tình hình. Mọi người thấy dễ chịu khi làm việc và sống cùng bạn, và bạn hiếm khi gây ra những rắc rối không cần thiết.

Rủi ro là bạn né cả những xung đột lẽ ra nên đối mặt, nhịn quá nhiều và để người khác quyết định. Theo thời gian, những bất đồng không được nói ra có thể lớn dần.

Hợp tác thấp

Bạn thoải mái với sự đối đầu và nói ra điều mình nghĩ. Điều này có thể rất có giá trị khi cần thách thức điều gì đó, và trong những cuộc đàm phán mà bạn phải đứng lên bảo vệ mình.

Rủi ro là xung đột leo thang hơn mức cần thiết và các mối quan hệ bị tổn hại. Trong nghiên cứu của Graziano, ngay cả người có điểm Dễ chịu thấp cũng đánh giá thương lượng là lựa chọn tốt hơn chiến thuật dùng quyền lực.

Cả hai mô tả đều nói về những xu hướng điển hình, chứ không phải quy luật đúng trong mọi tình huống.

Trong cuộc sống hằng ngày

• Trong công việc: Người có điểm cao tạo nên môi trường làm việc tốt, nhưng có thể cần tập nêu vấn đề sớm. Người có điểm thấp có thể thúc đẩy những thay đổi quan trọng, nhưng nên chú ý mình để lại ấn tượng thế nào.
• Trong các mối quan hệ: Những cặp đôi mà cả hai đều né tránh xung đột có thể tích tụ nhiều vấn đề không được nói ra. Những cặp đôi mà cả hai đều thích đối đầu có thể thường xuyên cãi nhau. Điều quan trọng thường là cách xung đột được giải quyết, chứ không phải nó có nảy sinh hay không.
• Trong gia đình: Người có điểm cao thường trở thành người hòa giải. Điều đó có thể rất quý giá, nhưng cũng mệt mỏi nếu bạn luôn phải gánh trách nhiệm giữ hòa khí.
• Trên mạng: Các khu vực bình luận thường "thưởng" cho sự đối đầu. Người có điểm thấp có thể dễ bị cuốn vào tranh cãi, còn người có điểm cao thường tránh xa.

Hợp tác có thể thay đổi không?

Tính cách khá ổn định, nhưng cách bạn xử lý xung đột có thể học được. Một phân tích tổng hợp lớn của Brent Roberts và các đồng nghiệp trên 92 mẫu cho thấy mức Dễ chịu trung bình chỉ thay đổi ở tuổi già, nên bạn không nên kỳ vọng nó tự thay đổi trong vài năm.

Tin tốt là hành vi trong xung đột là một kỹ năng, chứ không chỉ là một đặc điểm. Một vài điều hữu ích bất kể điểm số của bạn:

• Tách vấn đề khỏi con người: phê bình việc đã làm, chứ không phải con người của ai đó.
• Tạm dừng khi bạn nhận thấy mình sắp nói ra điều sẽ hối hận.
• Nếu bạn hay né tránh xung đột, hãy tập nêu những bất đồng nhỏ sớm, trước khi chúng lớn lên.
• Nếu bạn hay đối đầu, hãy tự hỏi liệu thắng cuộc tranh cãi có đáng với cái giá mà mối quan hệ phải trả không.

Câu hỏi thường gặp

Né tránh xung đột có phải là không lành mạnh không?

Không hẳn. Nhiều xung đột không đáng để theo đuổi. Nhưng nếu bạn thường xuyên nhịn những điều quan trọng với mình, sự bực bội có thể tích tụ. Mục tiêu là chọn xung đột nào để đối mặt, chứ không phải né tránh tất cả.

Hợp tác thấp có nghĩa là tôi hung hăng không?

Không. Người có điểm thấp sẵn lòng đối đầu hơn và ít muốn lùi bước hơn, nhưng điều đó không giống với bạo lực hay vấn đề về gây hấn. Nếu cơn giận dẫn đến những tình huống bạn hối hận, có thể nên nói chuyện với bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý.

Tôi có thể vừa tử tế vừa thẳng thắn không?

Có. Thẳng thắn là nói đúng điều mình nghĩ, còn hợp tác thấp là công kích, xúc phạm hay trả đũa. Bạn có thể rõ ràng mà vẫn tôn trọng người khác.

Hợp tác được đo như thế nào trong bài kiểm tra Big Five?

Bài kiểm tra của chúng tôi dựa trên IPIP-NEO-120, trong đó mỗi khía cạnh được đo bằng bốn câu nhận định. Với khía cạnh hợp tác, cả bốn câu đều tính điểm ngược: chúng nói về việc thích một cuộc tranh đấu ra trò, quát mắng người khác, xúc phạm người khác và trả đũa người khác. Hãy xem điểm số như dấu hiệu của một khuynh hướng, chứ không phải bức chân dung đầy đủ về bạn.

Tìm hiểu điểm số của bạn

Hợp tác chỉ là một trong sáu khía cạnh của Dễ chịu. Bạn có thể né tránh xung đột mà vẫn có điểm thấp ở Tin tưởng hay Vị tha.

Làm bài kiểm tra Big Five và xem toàn bộ hồ sơ tính cách của bạn, với đầy đủ 30 khía cạnh.

Nguồn tham khảo

• Graziano, W. G., Jensen-Campbell, L. A. & Hair, E. C. (1996). Perceiving interpersonal conflict and reacting to it: The case for agreeableness. Journal of Personality and Social Psychology, 70(4), 820–835.
• Jensen-Campbell, L. A. & Graziano, W. G. (2001). Agreeableness as a moderator of interpersonal conflict. Journal of Personality, 69(2), 323–362.
• Jensen-Campbell, L. A., Gleason, K. A., Adams, R. & Malcolm, K. T. (2003). Interpersonal conflict, agreeableness, and personality development. Journal of Personality, 71(6), 1059–1086.
• Meier, B. P., Robinson, M. D. & Wilkowski, B. M. (2006). Turning the other cheek: Agreeableness and the regulation of aggression-related primes. Psychological Science, 17(2), 136–142.
• Judge, T. A., Livingston, B. A. & Hurst, C. (2012). Do nice guys—and gals—really finish last? The joint effects of sex and agreeableness on income. Journal of Personality and Social Psychology, 102(2), 390–407.
• Roberts, B. W., Walton, K. E. & Viechtbauer, W. (2006). Patterns of mean-level change in personality traits across the life course: A meta-analysis of longitudinal studies. Psychological Bulletin, 132(1), 1–25.
• Johnson, J. A. (2014). Measuring thirty facets of the Five Factor Model with a 120-item public domain inventory: Development of the IPIP-NEO-120. Journal of Research in Personality, 51, 78–89.