Nỗ lực thành tựu: điều gì thúc đẩy tham vọng, và khi nào nó đi quá xa?

Hai sinh viên nhận cùng một bài tập. Một người đọc đề, tính xem cần làm gì để qua môn, rồi dành phần còn lại của tuần đi chơi với bạn bè.

Người kia đọc thêm tài liệu, viết lại phần mở đầu bốn lần và nộp một bài vượt xa yêu cầu. Không phải vì ai đòi hỏi, mà vì "tạm đủ" đơn giản là không thấy đủ.

Hầu hết chúng ta đều biết những người thuộc cả hai kiểu. Có thể bạn thấy mình ở một trong hai.

Động lực này đến từ đâu, nó có đáng công không, và khi nào tham vọng biến thành thứ khiến bạn kiệt quệ?

Các nhà tâm lý học gọi xu hướng này là nỗ lực thành tựu (achievement-striving). Trong mô hình Big Five, đây là một trong sáu khía cạnh của Tận tâm. Khía cạnh này mô tả mức độ bạn nỗ lực hướng tới mục tiêu, và bạn đặt tiêu chuẩn cho bản thân cao đến đâu.

Nỗ lực thành tựu nghĩa là gì?

Nỗ lực thành tựu nói về động lực và tham vọng: mong muốn làm tốt, đạt được mục tiêu và mang lại nhiều hơn những gì được kỳ vọng.

Người có điểm cao thường thấy mình trong những mô tả sau:

• Bạn làm việc chăm chỉ, thường chăm chỉ hơn mức cần thiết.
• Bạn đặt ra những mục tiêu cao cho bản thân.
• Bạn không thấy thỏa mãn khi chỉ làm vừa đủ cho xong.
• Bạn thường có định hướng rõ ràng trong cuộc sống.
• Bạn có thể khó thư giãn khi vẫn còn việc gì đó dang dở.

Nỗ lực thành tựu không giống với việc thích ganh đua với người khác. Bạn có thể rất tham vọng cho riêng mình mà không mấy bận tâm đến chuyện hơn thua với ai.

Điều quan trọng không phải là bạn đạt được bao nhiêu, mà là bạn bị thôi thúc làm hết sức mình mạnh đến mức nào.

Tham vọng có đáng công không? Bảy mươi năm dữ liệu

Một trong những nghiên cứu ấn tượng nhất về tham vọng sử dụng dữ liệu từ một dự án do nhà tâm lý học Lewis Terman khởi xướng vào thập niên 1920. Ông theo dõi một nhóm trẻ em đặc biệt có năng khiếu trong suốt cuộc đời họ.

Năm 2012, hai nhà nghiên cứu đã dùng dữ liệu này để nghiên cứu 717 người trong nhóm qua bảy thập kỷ. Họ muốn biết tham vọng đến từ đâu và dẫn đến điều gì.

Tham vọng được dự báo bởi Tận tâm, Hướng ngoại, Nhạy cảm và trí thông minh, cũng như việc có cha mẹ làm những nghề danh giá hơn. Đến lượt mình, những người tham vọng đạt trình độ học vấn cao hơn, có công việc danh giá hơn và thu nhập cao hơn. Tuy nhiên, tham vọng không ảnh hưởng đến tuổi thọ của họ.

Cần nhớ rằng tất cả mọi người trong nghiên cứu đều có năng khiếu vượt trội. Điều đó khiến kết quả càng thú vị hơn: ngay cả giữa những người có cùng mức tài năng cao, tham vọng vẫn tạo ra khác biệt.

Sự bền bỉ có phải chỉ là Tận tâm khoác áo mới?

Năm 2007, nhà tâm lý học Angela Duckworth và các đồng nghiệp đưa ra khái niệm grit (sự bền bỉ): sự kiên trì và đam mê với những mục tiêu dài hạn. Ý tưởng này nhanh chóng được đón nhận ở trường học và nơi làm việc.

Nghiên cứu ban đầu cho thấy sự bền bỉ dự báo thành công trong nhiều bối cảnh khác nhau, bao gồm trình độ học vấn ở người trưởng thành, điểm số của sinh viên tại một trường đại học hàng đầu, những học viên trụ lại được tại học viện quân sự West Point, và việc trẻ em tiến xa đến đâu trong một cuộc thi đánh vần toàn quốc. Sự bền bỉ không liên quan đến chỉ số IQ cao hơn, nhưng liên quan chặt chẽ đến Tận tâm.

Mười năm sau, một phân tích tổng hợp lớn đã gộp 88 mẫu với gần 67.000 người. Kết luận dè dặt hơn nhiều. Sự bền bỉ chỉ liên hệ ở mức vừa phải với kết quả, và tương quan chặt chẽ với Tận tâm đến mức không rõ nó có thực sự là điều gì mới hay không.

Phần của sự bền bỉ nói về tính kiên trì và nỗ lực là hữu ích nhất, và phần đó rất gần với những gì Nỗ lực thành tựu và Kỷ luật bản thân đo lường. Các tác giả cũng cảnh báo rằng những chương trình nhằm tăng sự bền bỉ có thể chỉ có tác động yếu lên kết quả.

Bài học không phải là sự kiên trì không quan trọng. Mà là đặc điểm Tận tâm vốn lâu đời và được đo lường kỹ lưỡng đã nắm bắt phần lớn những gì khiến khái niệm grit có vẻ đầy hứa hẹn.

Nỗ lực thành tựu không giống với nghiện công việc

Làm việc chăm chỉ và nghiện công việc là hai chuyện khác nhau.

Một phân tích tổng hợp năm 2016 xem xét chứng nghiện công việc liên quan đến những gì. Nghiện công việc gắn với chủ nghĩa cầu toàn và cái gọi là tính cách loại A, đặc trưng bởi sự thiếu kiên nhẫn và cảm giác thường xuyên bị áp lực thời gian. Nhưng nhìn chung nó không liên quan đến Tận tâm.

Đồng thời, nghiện công việc gắn với nhiều hệ quả tiêu cực: kiệt sức, căng thẳng trong công việc, xung đột giữa công việc và đời sống riêng, cùng sức khỏe thể chất và tinh thần kém hơn. Các nhà nghiên cứu kết luận rằng nghiện công việc nên được hiểu đúng nhất như một dạng nghiện.

Nói cách khác, điểm Nỗ lực thành tựu cao không có nghĩa là bạn nghiện công việc. Nỗ lực thành tựu là về động lực hướng tới mục tiêu. Nghiện công việc là không thể dừng lại, ngay cả khi điều đó gây hại cho bạn.

Nỗ lực thành tựu cũng cần được phân biệt với Kỷ luật bản thân. Nỗ lực thành tựu là việc bạn muốn đạt được bao nhiêu. Kỷ luật bản thân là việc bạn có bắt tay vào làm và hoàn thành những gì đã lên kế hoạch hay không. Nhiều người rất tham vọng nhưng lại vật lộn với thói trì hoãn.

Điểm cao hay thấp có ý nghĩa gì?

Nỗ lực thành tựu cao

Bạn có động lực, hướng đến mục tiêu và sẵn sàng bỏ ra nhiều công sức. Điều đó thường được đền đáp trong học tập và công việc, và người khác xem bạn là người làm được việc.

Mặt trái có thể là bạn khó cảm thấy hài lòng, đặt tiêu chuẩn cao đến mức trở thành gánh nặng, hoặc để công việc lấn át thời gian nghỉ ngơi và các mối quan hệ. Biết nhận ra khi nào "tạm đủ" thực sự là đủ có thể bảo vệ bạn.

Nỗ lực thành tựu thấp

Bạn không cảm thấy nhu cầu mạnh mẽ phải vượt trội, và hài lòng với việc làm những gì cần làm. Điều đó có thể cho bạn nhiều không gian hơn cho giải trí, các mối quan hệ và những điều khác quan trọng với bạn.

Điểm thấp không có nghĩa là bạn lười biếng hay thiếu năng lực. Nhiều người có điểm thấp đơn giản là dồn năng lượng vào những thứ khác ngoài thành tích. Rủi ro là người khác có thể đánh giá thấp bạn, hoặc bạn bỏ lỡ những cơ hội đòi hỏi thêm nỗ lực.

Cả hai mô tả đều nói về những xu hướng điển hình, không phải quy tắc đúng trong mọi tình huống.

Trong cuộc sống hằng ngày

• Ở nơi làm việc: Người có điểm cao thường nhận thêm trách nhiệm và thăng tiến nhanh hơn, nhưng cũng có nguy cơ làm việc quá sức. Người có điểm thấp thường bảo vệ thời gian rảnh của mình tốt hơn.
• Ở trường học: Nỗ lực thành tựu giúp bạn dễ bỏ thêm giờ học trước kỳ thi. Kỷ luật bản thân quyết định những giờ đó có thực sự được sử dụng hiệu quả hay không.
• Trong các mối quan hệ: Khác biệt về tham vọng có thể gây xích mích, chẳng hạn khi một người làm việc mỗi tối còn người kia muốn có thêm thời gian bên nhau.
• Trong giải trí: Người có điểm cao thường biến sở thích thành dự án với mục tiêu và kế hoạch luyện tập. Người có điểm thấp thường làm mọi thứ chỉ để vui.

Nỗ lực thành tựu có thể thay đổi không?

Tính cách khá ổn định, nhưng không cố định. Trong một nghiên cứu năm 2015, các nhà nghiên cứu theo dõi người tham gia trong 16 tuần. Những người muốn tăng một đặc điểm Big Five cụ thể có xu hướng thay đổi theo hướng đó, cả trong cách họ tự mô tả lẫn trong hành vi hằng ngày.

Một trong những phương pháp được thử nghiệm đặc biệt hiệu quả: hướng dẫn người tham gia lập kế hoạch "nếu - thì" cụ thể, chẳng hạn "Nếu mình về nhà trước năm giờ, thì mình sẽ làm dự án trong nửa tiếng."

Nếu bạn muốn có thêm động lực, việc chọn những mục tiêu thực sự có ý nghĩa với bạn và chia chúng thành các bước cụ thể thường sẽ giúp ích. Nếu bạn có điểm rất cao và cảm thấy điều đó đang làm mình kiệt sức, việc cần làm có thể là ngược lại: đặt giới hạn, ưu tiên nghỉ ngơi và chấp nhận rằng không phải mọi thứ đều cần hoàn hảo.

Nếu công việc chiếm trọn cuộc sống đến mức bạn bị kiệt sức, mất ngủ hoặc tâm trạng sa sút, bạn nên nói chuyện với bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý. Điểm Big Five không phải là một chẩn đoán.

Câu hỏi thường gặp

Nỗ lực thành tựu cao có giống với chủ nghĩa cầu toàn không?

Không. Nỗ lực thành tựu là làm việc chăm chỉ hướng tới mục tiêu. Chủ nghĩa cầu toàn bao gồm việc đòi hỏi sự hoàn hảo không tì vết và khắt khe với bản thân khi không đạt được. Hai điều này có thể đi cùng nhau, nhưng nhiều người tham vọng không phải là người cầu toàn.

Điểm thấp có đồng nghĩa với lười biếng không?

Không. Khía cạnh này đo mức độ bạn bị thôi thúc phải vượt trội, chứ không đo giá trị hay năng lực của bạn. Nhiều người có điểm thấp làm việc đều đặn và tốt, nhưng không có nhu cầu làm nhiều hơn mức được yêu cầu.

Tham vọng có khiến bạn hạnh phúc hơn không?

Nghiên cứu ở trên cho thấy tham vọng gắn với học vấn, địa vị nghề nghiệp và thu nhập. Điều đó không tự động có nghĩa là một cuộc sống tốt đẹp hơn. Chẳng hạn, nghiện công việc gắn với sức khỏe kém hơn và nhiều xung đột hơn giữa công việc và đời sống riêng.

Nỗ lực thành tựu được đo như thế nào trong bài kiểm tra Big Five?

Bài kiểm tra của chúng tôi dựa trên IPIP-NEO-120, trong đó mỗi khía cạnh được đo bằng bốn nhận định. Với Nỗ lực thành tựu, các nhận định nói về việc làm việc chăm chỉ, làm nhiều hơn những gì người ta mong đợi ở bạn, chỉ làm việc vừa đủ để cho xong và bỏ ít thời gian, công sức vào công việc của mình. Hãy xem điểm số như dấu hiệu của một khuôn mẫu, không phải bản mô tả đầy đủ về bạn.

Tìm hiểu điểm số của bạn

Nỗ lực thành tựu chỉ là một trong sáu khía cạnh của Tận tâm. Bạn có thể rất tham vọng mà vẫn có điểm thấp ở Ngăn nắp hay Thận trọng.

Làm bài kiểm tra Big Five và xem toàn bộ hồ sơ tính cách của bạn, với đầy đủ 30 khía cạnh.

Nguồn tham khảo

• Judge, T. A. & Kammeyer-Mueller, J. D. (2012). On the value of aiming high: The causes and consequences of ambition. Journal of Applied Psychology, 97(4), 758–775.
• Duckworth, A. L., Peterson, C., Matthews, M. D. & Kelly, D. R. (2007). Grit: Perseverance and passion for long-term goals. Journal of Personality and Social Psychology, 92(6), 1087–1101.
• Credé, M., Tynan, M. C. & Harms, P. D. (2017). Much ado about grit: A meta-analytic synthesis of the grit literature. Journal of Personality and Social Psychology, 113(3), 492–511.
• Clark, M. A., Michel, J. S., Zhdanova, L., Pui, S. Y. & Baltes, B. B. (2016). All work and no play? A meta-analytic examination of the correlates and outcomes of workaholism. Journal of Management, 42(7), 1836–1873.
• Hudson, N. W. & Fraley, R. C. (2015). Volitional personality trait change: Can people choose to change their personality traits? Journal of Personality and Social Psychology, 109(3), 490–507.
• Johnson, J. A. (2014). Measuring thirty facets of the Five Factor Model with a 120-item public domain inventory: Development of the IPIP-NEO-120. Journal of Research in Personality, 51, 78–89.