Tinh thần trách nhiệm: vì sao có người luôn giữ lời ngay cả khi không ai kiểm tra?

Đêm đã khuya, đường phố vắng tanh, và đèn dành cho người đi bộ đang đỏ. Không xe cộ, không người, không camera.

Có người cứ thế đi thẳng qua. Người khác lại đứng chờ đèn xanh, dù biết rõ sẽ chẳng ai phát hiện ra.

Khuôn mẫu này cũng xuất hiện ở những nơi khác. Có người giữ một lời hứa buột miệng từ vài tháng trước, dù người kia có lẽ đã quên từ lâu. Người khác lại xem lời hứa và quy tắc như những hướng dẫn tương đối, có thể điều chỉnh khi hoàn cảnh thay đổi.

Vì sao có người lại gắn bó chặt chẽ đến thế với lời nói, bổn phận và các quy tắc?

Các nhà tâm lý học gọi xu hướng này là tinh thần trách nhiệm (dutifulness). Trong mô hình Big Five, đây là một trong sáu khía cạnh của Tận tâm. Khía cạnh này mô tả mức độ bạn cảm thấy bị ràng buộc bởi nghĩa vụ, lời hứa và quy tắc.

Tinh thần trách nhiệm nghĩa là gì?

Tinh thần trách nhiệm là ý thức về bổn phận và nghĩa vụ đạo đức. Người có điểm cao coi trọng lời hứa, tuân thủ quy tắc và cảm thấy bứt rứt khi vi phạm chúng.

Người có điểm cao thường thấy mình trong những mô tả sau:

• Bạn giữ lời hứa, kể cả những lời hứa nhỏ.
• Bạn thấy khó mà phá vỡ quy tắc, kể cả những quy tắc bạn cho là vô lý.
• Bạn nói sự thật, ngay cả khi một lời nói dối nhỏ sẽ dễ dàng hơn.
• Bạn cảm thấy trách nhiệm mạnh mẽ với những việc mình đã nhận.
• Bạn khó chịu khi người khác không làm những gì họ đã nói.

Tinh thần trách nhiệm không có nghĩa là nhàm chán hay cứng nhắc. Nhiều người có tinh thần trách nhiệm cao vẫn ấm áp, hài hước và tự nhiên. Khía cạnh này nói về cách bạn đối diện với nghĩa vụ, chứ không phải bạn là người bạn đồng hành như thế nào.

Điều quan trọng không phải là bạn có thích quy tắc hay không, mà là bạn cảm thấy bị ràng buộc bởi những gì mình đã cam kết mạnh đến mức nào.

Cảm giác tội lỗi như một chiếc chuông báo động bên trong

Điều gì khiến có người giữ lời khi không ai nhìn thấy? Một phần câu trả lời có thể nằm ở việc họ lường trước mình sẽ cảm thấy tệ thế nào khi làm điều sai.

Nhà tâm lý học Taya Cohen và các đồng nghiệp đã nghiên cứu cái mà họ gọi là xu hướng cảm thấy tội lỗi (guilt proneness): xu hướng dự đoán rằng mình sẽ cảm thấy tệ khi làm điều sai trái, ngay cả khi việc sai trái đó diễn ra riêng tư và không ai khác biết. Điều này không phải là lúc nào cũng cảm thấy tội lỗi, mà là việc lường trước cảm giác tội lỗi trước khi hành động.

Trong các nghiên cứu của họ trên người trưởng thành ở Mỹ, những người có xu hướng cảm thấy tội lỗi cao đưa ra ít quyết định kinh doanh phi đạo đức hơn, ít có hành vi sai phạm hơn và cư xử trung thực hơn trong các quyết định kinh tế. Ở nơi làm việc, những nhân viên dễ cảm thấy tội lỗi ít có khả năng thực hiện những hành vi gây hại cho tổ chức.

Xu hướng cảm thấy tội lỗi không đồng nhất với khía cạnh Tinh thần trách nhiệm. Nhưng nó minh họa một cơ chế có lẽ nằm sau phần lớn những gì khía cạnh này đo lường: một chiếc chuông báo động bên trong vang lên trước khi bạn thất hứa, chứ không chỉ sau khi bạn bị phát hiện.

Bổn phận trong công việc và sức khỏe

Tận tâm, đặc điểm rộng hơn mà Tinh thần trách nhiệm thuộc về, thể hiện rõ trong các nghiên cứu về hành vi nơi công sở.

Một phân tích tổng hợp năm 2007 xem xét cái mà các nhà nghiên cứu gọi là hành vi lệch chuẩn nơi làm việc: những hành vi gây hại cho đồng nghiệp hoặc tổ chức, như trộm cắp, phá hoại, thô lỗ hay cố tình làm việc chậm chạp. Những hành vi như vậy liên hệ mạnh nhất với mức Dễ chịu thấp, mức Tận tâm thấp và sự ổn định cảm xúc thấp, cùng với việc ít sẵn lòng giúp đỡ vượt ra ngoài phạm vi công việc.

Khuôn mẫu tương tự cũng xuất hiện trong lĩnh vực sức khỏe. Từ một phần tư đến một nửa số người không uống thuốc theo đúng chỉ định. Một phân tích tổng hợp năm 2014 gộp 16 nghiên cứu với 3.476 người tham gia và thấy rằng mức Tận tâm cao hơn đi kèm với việc tuân thủ dùng thuốc tốt hơn. Nhìn chung mối liên hệ này nhỏ, nhưng mạnh hơn ở các mẫu trẻ tuổi.

Một tác động nhỏ nghe có vẻ không đáng kể, nhưng với những loại thuốc mà từng liều đều quan trọng, khác biệt nhỏ trong việc tuân thủ có thể mang lại hậu quả thực sự.

Mặt tối của bổn phận: sự phục tùng

Tinh thần trách nhiệm không chỉ mang tính tích cực. Ý thức bổn phận cũng có thể khiến người ta làm những điều không nên làm, nếu một người có thẩm quyền yêu cầu.

Vào thập niên 1960, Stanley Milgram cho thấy nhiều người bình thường sẵn sàng thực hiện những cú sốc điện mà họ tin là nguy hiểm lên một người khác khi một nhân vật có thẩm quyền bảo họ tiếp tục. Trong nghiên cứu được công bố đầu tiên của ông, 26 trên 40 người tham gia đã đi đến tận mức cao nhất trên máy phát sốc điện. Các cú sốc không có thật, và "nạn nhân" là người cộng tác với nhà nghiên cứu, nhưng người tham gia không hề biết điều đó.

Một nghiên cứu ở Pháp công bố năm 2015 đã lặp lại thí nghiệm này dưới hình thức một chương trình trò chơi truyền hình giả. Tám tháng sau, các nhà nghiên cứu liên hệ với 66 người tham gia cho một cuộc thăm dò ý kiến được giới thiệu là không liên quan, trong đó có một bảng hỏi về tính cách.

Những người có điểm Tận tâm và Dễ chịu cao hơn đã sẵn sàng thực hiện những cú sốc mạnh hơn. Mẫu nghiên cứu nhỏ, và nghiên cứu đo các đặc điểm rộng chứ không đo trực tiếp khía cạnh Tinh thần trách nhiệm. Nhưng nó cho thấy những phẩm chất ta thường ca ngợi, như đáng tin cậy và biết hợp tác, cũng có thể khiến ta khó nói "không" với một nhân vật có thẩm quyền hơn.

Tinh thần trách nhiệm không giống với đạo đức

Tinh thần trách nhiệm dễ bị nhầm với việc là một người tốt. Hai điều này có phần trùng nhau, nhưng không giống nhau.

Big Five có một khía cạnh riêng gọi là Đạo đức, thuộc Dễ chịu. Nó nói về sự trung thực và công bằng với người khác, và về việc không thao túng người khác vì lợi ích của bản thân.

Tinh thần trách nhiệm thiên về mối quan hệ của bạn với bổn phận, quy tắc và lời hứa. Một người có thể rất trung thực và công bằng với người khác, nhưng lại thấy thủ tục hành chính và các quy tắc cứng nhắc là vô nghĩa. Một người khác lại có thể tuân thủ từng quy tắc đến từng chữ mà không mấy quan tâm đến những người chịu ảnh hưởng của quy tắc đó.

Tinh thần trách nhiệm cũng khác với Ngăn nắp. Ngăn nắp là về sự trật tự và gọn gàng. Bạn có thể bừa bộn mà vẫn luôn làm đúng những gì mình đã hứa.

Điểm cao hay thấp có ý nghĩa gì?

Tinh thần trách nhiệm cao

Bạn đáng tin cậy, và người khác biết họ có thể trông cậy vào bạn. Bạn coi trọng nghĩa vụ và có ý thức trách nhiệm mạnh mẽ trong việc giữ lời.

Mặt trái có thể là bạn khó từ chối, ôm đồm quá nhiều việc hoặc cảm thấy tội lỗi nặng nề khi không thể giữ được mọi lời đã hứa. Bạn cũng có thể thấy khó phá vỡ một quy tắc ngay cả khi làm vậy mới là đúng.

Tinh thần trách nhiệm thấp

Bạn xem quy tắc và thỏa thuận là công cụ thực tế hơn là những nghĩa vụ thiêng liêng. Bạn sẵn sàng thích nghi khi hoàn cảnh thay đổi, và không ngại đặt câu hỏi về những quy tắc vô lý.

Rủi ro là người khác có thể thấy bạn không đáng tin cậy nếu bạn thay đổi kế hoạch hoặc lơ là những lời hứa nhỏ. Nói rõ những gì bạn có thể và không thể cam kết sẽ giúp ích.

Cả hai mô tả đều nói về những xu hướng điển hình, không phải quy tắc đúng trong mọi tình huống.

Trong cuộc sống hằng ngày

• Ở nơi làm việc: Người có điểm cao thường là người đúng hạn và tuân thủ quy trình. Người có điểm thấp có thể giỏi nhận ra khi nào quy trình cần được thay đổi.
• Trong các mối quan hệ: Giữ những lời hứa nhỏ, như gọi điện đúng lúc đã nói, sẽ xây dựng lòng tin theo thời gian. Khác biệt về tinh thần trách nhiệm có thể gây xích mích nếu một người xem thỏa thuận là ràng buộc, còn người kia xem là linh hoạt.
• Với bạn bè: Người có tinh thần trách nhiệm cao thường có mặt đúng như đã hẹn, kể cả khi mệt mỏi. Điều đó được trân trọng, nhưng cũng có thể dẫn đến kiệt sức.
• Trong xã hội: Tinh thần trách nhiệm ảnh hưởng đến cách chúng ta đối diện với thuế, luật giao thông và các khuyến cáo chung. Người có điểm thấp thường là người hỏi xem một quy tắc có thực sự hợp lý không.

Tinh thần trách nhiệm có thể thay đổi không?

Tính cách khá ổn định, nhưng không cố định. Một phân tích tổng hợp lớn năm 2006 cho thấy mức Tận tâm có xu hướng tăng lên trong suốt tuổi trưởng thành, đặc biệt trong khoảng từ 20 đến 40 tuổi. Nhiều người trở nên đáng tin cậy hơn khi họ gánh vác trách nhiệm với công việc, nhà cửa và người khác.

Nếu bạn muốn trở thành người mà người khác có thể trông cậy, những điều chỉnh nhỏ thường có ích nhất:

• Hứa ít hơn, và giữ những gì đã hứa.
• Ghi lại những thỏa thuận bạn đưa ra khi nói chuyện qua loa.
• Nói "không" hoặc "để mình báo lại sau" thay vì "có" khi chưa chắc chắn.

Nếu bạn có điểm rất cao, thử thách thường là điều ngược lại: cho phép bản thân bỏ bớt hoặc thương lượng lại các nghĩa vụ mà không cảm thấy mình đã thất bại.

Câu hỏi thường gặp

Người có tinh thần trách nhiệm cao có trung thực hơn không?

Thường là vậy, nhưng không phải lúc nào cũng thế. IPIP-NEO-120 đưa việc nói sự thật vào khía cạnh này, nên sự trung thực là một phần của những gì được đo. Sự trung thực với người khác cũng được đo ở khía cạnh Đạo đức thuộc Dễ chịu.

Tinh thần trách nhiệm thấp có đồng nghĩa với vô trách nhiệm không?

Không nhất thiết. Điểm thấp có nghĩa là nhìn chung bạn ít cảm thấy bị ràng buộc bởi quy tắc và thỏa thuận. Nhiều người có điểm thấp rất có trách nhiệm với những điều họ cho là quan trọng, nhưng họ không làm vậy chỉ vì ý thức bổn phận.

Có thể có tinh thần trách nhiệm quá cao không?

Có. Ý thức bổn phận quá mạnh có thể khiến bạn khó từ chối, dẫn đến cảm giác tội lỗi khi không làm tròn và, như các nghiên cứu về sự phục tùng cho thấy, có thể khiến bạn khó chống lại một nhân vật có thẩm quyền hơn.

Tinh thần trách nhiệm được đo như thế nào trong bài kiểm tra Big Five?

Bài kiểm tra của chúng tôi dựa trên IPIP-NEO-120, trong đó mỗi khía cạnh được đo bằng bốn nhận định. Với Tinh thần trách nhiệm, các nhận định nói về việc giữ lời hứa, nói sự thật, phá vỡ các quy tắc và thất hứa. Hãy xem điểm số như dấu hiệu của một khuôn mẫu, không phải bản mô tả đầy đủ về bạn.

Tìm hiểu điểm số của bạn

Tinh thần trách nhiệm chỉ là một trong sáu khía cạnh của Tận tâm. Bạn có thể có tinh thần trách nhiệm rất cao mà vẫn có điểm thấp ở Ngăn nắp hay Nỗ lực thành tựu.

Làm bài kiểm tra Big Five và xem toàn bộ hồ sơ tính cách của bạn, với đầy đủ 30 khía cạnh.

Nguồn tham khảo

• Cohen, T. R., Panter, A. T. & Turan, N. (2012). Guilt proneness and moral character. Current Directions in Psychological Science, 21(5), 355–359.
• Berry, C. M., Ones, D. S. & Sackett, P. R. (2007). Interpersonal deviance, organizational deviance, and their common correlates: A review and meta-analysis. Journal of Applied Psychology, 92(2), 410–424.
• Molloy, G. J., O'Carroll, R. E. & Ferguson, E. (2014). Conscientiousness and medication adherence: A meta-analysis. Annals of Behavioral Medicine, 47(1), 92–101.
• Milgram, S. (1963). Behavioral study of obedience. Journal of Abnormal and Social Psychology, 67(4), 371–378.
• Bègue, L., Beauvois, J.-L., Courbet, D., Oberlé, D., Lepage, J. & Duke, A. A. (2015). Personality predicts obedience in a Milgram paradigm. Journal of Personality, 83(3), 299–306.
• Roberts, B. W., Walton, K. E. & Viechtbauer, W. (2006). Patterns of mean-level change in personality traits across the life course: A meta-analysis of longitudinal studies. Psychological Bulletin, 132(1), 1–25.
• Johnson, J. A. (2014). Measuring thirty facets of the Five Factor Model with a 120-item public domain inventory: Development of the IPIP-NEO-120. Journal of Research in Personality, 51, 78–89.