Thận trọng: nên nghĩ trước hay hành động nhanh?

Hãy thử trả lời thật nhanh: Một cây gậy bóng chày và một quả bóng có giá tổng cộng 1,10 đô la. Cây gậy đắt hơn quả bóng 1 đô la. Quả bóng giá bao nhiêu?

Hầu hết mọi người nghĩ ngay đến "10 xu". Đáp án ấy có vẻ đúng hiển nhiên. Nhưng nếu quả bóng giá 10 xu, cây gậy sẽ giá 1,10 đô la, và cả hai cộng lại sẽ là 1,20 đô la. Đáp án đúng là 5 xu.

Câu hỏi này thực ra không phải về toán. Nó là về việc bạn có dừng lại kiểm tra câu trả lời đầu tiên nảy ra trong đầu, hay cứ thế chấp nhận nó.

Có người kiểm tra như vậy gần như tự động, trong mọi lĩnh vực của cuộc sống. Người khác lại hành động theo thôi thúc đầu tiên, và thường thấy thích thú với điều đó.

Các nhà tâm lý học gọi xu hướng này là thận trọng (cautiousness). Trong mô hình Big Five, đây là một trong sáu khía cạnh của Tận tâm. Khía cạnh này mô tả mức độ bạn suy nghĩ kỹ trước khi hành động.

Thận trọng nghĩa là gì?

Thận trọng là xu hướng cân nhắc các khả năng và hậu quả trước khi đưa ra quyết định. Trong một số phiên bản khác của bảng hỏi Big Five, khía cạnh này được gọi là sự cân nhắc (deliberation).

Người có điểm cao thường thấy mình trong những mô tả sau:

• Bạn suy nghĩ trước khi nói hoặc hành động.
• Bạn cân nhắc ưu nhược điểm trước khi quyết định.
• Bạn hiếm khi đưa ra những quyết định phải hối hận vì đã quyết quá vội.
• Bạn thích để qua một đêm rồi mới đưa ra những lựa chọn lớn.
• Bạn hoài nghi những lời mời chào đòi bạn phải quyết định ngay lập tức.

Thận trọng không giống với sợ hãi hay lo âu. Bạn có thể điềm tĩnh, tự tin và thích phiêu lưu mà vẫn luôn suy nghĩ kỹ trước khi nhảy vào.

Điều quan trọng không phải là bạn có chấp nhận rủi ro hay không, mà là bạn có suy nghĩ trước khi hành động hay không.

Cây gậy và quả bóng: một bài kiểm tra sự suy xét

Câu hỏi ở đầu bài viết này đến từ Bài kiểm tra phản tư nhận thức (Cognitive Reflection Test), được nhà kinh tế học Shane Frederick công bố năm 2005. Bài kiểm tra gồm ba câu hỏi ngắn, câu nào cũng có một đáp án trực giác nhưng sai.

Theo Frederick, bài kiểm tra đo khả năng hoặc xu hướng suy ngẫm về một câu hỏi và kìm lại việc đưa ra câu trả lời đầu tiên xuất hiện trong đầu. Điểm số trong bài kiểm tra gắn với cách người ta đưa ra lựa chọn liên quan đến thời gian và rủi ro, chẳng hạn như họ thích một khoản tiền nhỏ hơn ngay bây giờ hay một khoản lớn hơn về sau.

Bài kiểm tra này không đo khía cạnh Thận trọng. Nó cũng đo cả năng lực nhận thức. Nhưng nó minh họa rõ cơ chế cốt lõi của khía cạnh này: thường có một khoảng cách giữa câu trả lời đầu tiên và câu trả lời tốt nhất, và có người thiên về việc kiểm tra khoảng cách đó hơn người khác.

Bốc đồng không phải là một thứ duy nhất

Trong lời nói hằng ngày, "bốc đồng" bao hàm nhiều điều khác nhau. Năm 2001, các nhà tâm lý học Stephen Whiteside và Donald Lynam xem xét một loạt bảng hỏi về tính bốc đồng cùng với các khía cạnh của Big Five. Họ phát hiện tính bốc đồng tách thành bốn thành phần riêng biệt:

• Tính cấp bách: hành động hấp tấp khi đang bức xúc. Điều này liên quan đến Thiếu tiết chế thuộc Nhạy cảm.
• Thiếu tính toán trước: hành động mà không cân nhắc hậu quả. Đây là mặt đối lập của Thận trọng.
• Thiếu kiên trì: bỏ cuộc khi mọi thứ trở nên nhàm chán. Điều này liên quan đến Kỷ luật bản thân.
• Tìm kiếm cảm giác: tìm đến sự hứng khởi và những trải nghiệm mới. Điều này liên quan đến Tìm kiếm cảm giác mạnh thuộc Hướng ngoại.

Điều này giải thích vì sao hai người "bốc đồng" có thể hoàn toàn khác nhau. Một người có thể chín chắn và cẩn thận trong cuộc sống hằng ngày nhưng mất kiểm soát khi tức giận. Người khác có thể bình tĩnh dưới áp lực nhưng lại gật đầu với mọi ý tưởng mới mà không suy nghĩ kỹ.

Thận trọng thấp là về một kiểu cụ thể: hành động trước, nghĩ sau.

Hành động nhanh có phải lúc nào cũng xấu?

Không. Ngay từ năm 1990, nhà tâm lý học Scott Dickman đã phân biệt hai kiểu bốc đồng.

Bốc đồng kém chức năng là hành động không suy nghĩ khi điều đó gây ra rắc rối. Bốc đồng có chức năng là hành động nhanh khi đó thực sự là chiến lược tốt nhất, chẳng hạn khi một quyết định phải được đưa ra nhanh chóng nếu không cơ hội sẽ vụt mất.

Trong các nghiên cứu của ông, hai kiểu này không liên hệ chặt chẽ với nhau, và chúng gắn với những đặc điểm khác nhau cũng như những cách xử lý thông tin khác nhau. Người hành động nhanh không nhất thiết là người hành động cẩu thả.

Đó là lời nhắc hữu ích cho bất kỳ ai có điểm thấp ở khía cạnh này. Tốc độ là một thế mạnh trong nhiều tình huống, như trường hợp khẩn cấp, đàm phán, thể thao và công việc sáng tạo.

Thận trọng và sức khỏe

Dù vậy, có một mối liên hệ được ghi nhận rõ ràng giữa Tận tâm và hành vi rủi ro. Một phân tích tổng hợp lớn năm 2004 gộp 194 nghiên cứu về Tận tâm và những hành vi góp phần nhiều nhất vào tử vong sớm.

Các đặc điểm liên quan đến Tận tâm gắn với việc ít có tất cả các hành vi rủi ro được nghiên cứu hơn, bao gồm hút thuốc, uống rượu quá mức, lái xe liều lĩnh, quan hệ tình dục không an toàn, bạo lực và sử dụng ma túy. Chúng cũng gắn với nhiều hành vi lành mạnh hơn, như tập thể dục và ăn uống lành mạnh.

Nghiên cứu này xem xét Tận tâm nói chung, không riêng Thận trọng. Nhưng việc nghĩ đến hậu quả trước khi hành động rõ ràng là một phần của lời giải thích. Bạn có thể đọc thêm về điều này trong bài viết của chúng tôi về Tận tâm và tuổi thọ.

Thận trọng không giống với lo âu

Thận trọng cao thường bị nhầm với tính hay lo lắng. Đây là hai điều khác nhau.

Lo âu, thuộc Nhạy cảm, là về sự lo lắng và bồn chồn: cảm giác khó chịu rằng có điều gì đó có thể trục trặc. Thận trọng là về một phong cách tư duy: cân nhắc các phương án trước khi lựa chọn.

Người hay lo âu có thể né tránh việc quyết định vì cảm thấy không thoải mái. Người thận trọng vẫn đưa ra quyết định, nhưng chỉ sau khi đã suy nghĩ kỹ. Nhiều người rất thận trọng lại điềm tĩnh và vững vàng.

Thận trọng cũng không giống với việc ít tìm kiếm cảm giác mạnh. Bạn có thể mê nhảy dù mà vẫn lên kế hoạch chi tiết cho từng lần nhảy.

Điểm cao hay thấp có ý nghĩa gì?

Thận trọng cao

Bạn suy nghĩ trước khi hành động, và hiếm khi đưa ra những quyết định vội vàng khiến mình hối hận. Người khác thường thấy bạn biết điều và khôn ngoan, và bạn giỏi phát hiện những cạm bẫy trước khi chúng trở thành vấn đề.

Mặt trái có thể là bạn mất nhiều thời gian để quyết định, hoặc bỏ lỡ những cơ hội đòi hỏi phản ứng nhanh. Suy nghĩ quá nhiều cũng có thể gây mệt mỏi.

Thận trọng thấp

Bạn hành động nhanh và tự phát, và thường là người khiến mọi việc chuyển động. Điều đó có thể khiến bạn trở thành người vui vẻ để ở cùng và làm việc hiệu quả trong những tình huống cần hành động nhanh.

Rủi ro là đôi khi bạn đưa ra những quyết định khiến mình hối hận, hoặc nói những điều mà lẽ ra bạn sẽ không nói nếu đã nghĩ trước.

Cả hai mô tả đều nói về những xu hướng điển hình, không phải quy tắc đúng trong mọi tình huống.

Nếu những hành động bốc đồng nhiều lần dẫn đến những vấn đề nghiêm trọng, như nợ nần, tai nạn hay đổ vỡ các mối quan hệ, bạn nên nói chuyện với bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý. Điểm Big Five không phải là một chẩn đoán.

Trong cuộc sống hằng ngày

• Ở nơi làm việc: Người thận trọng có giá trị trong những vai trò mà sai sót phải trả giá đắt, như tài chính, y tế và an toàn. Người ít thận trọng thường phát huy tốt ở nơi tốc độ quan trọng hơn sự chính xác.
• Với tiền bạc: Thận trọng thấp có thể đồng nghĩa với nhiều lần mua sắm bốc đồng hơn. Một quy tắc đơn giản, như chờ 24 giờ trước những khoản mua lớn, có thể giúp ích.
• Khi xảy ra xung đột: Suy nghĩ trước khi đáp lời có thể ngăn những lời khó rút lại.
• Trong các mối quan hệ: Một người thận trọng và một người tự phát có thể bổ sung tốt cho nhau, miễn là họ tôn trọng nhịp độ của nhau.

Thận trọng có thể thay đổi không?

Tính cách khá ổn định, nhưng không cố định. Một phân tích tổng hợp lớn năm 2006 cho thấy mức Tận tâm có xu hướng tăng lên trong suốt tuổi trưởng thành, đặc biệt trong khoảng từ 20 đến 40 tuổi. Nhiều người trở nên chín chắn hơn đôi chút khi lớn tuổi.

Nếu bạn muốn hành động ít bốc đồng hơn, những khoảng dừng nhỏ được cài sẵn thường giúp ích:

• Chờ một ngày trước những khoản mua sắm hay quyết định lớn.
• Đếm đến mười trước khi trả lời những tin nhắn khiến bạn bực mình.
• Tự hỏi: "Điều tồi tệ nhất có thể xảy ra là gì, và mình có chịu được không?"

Nếu bạn rất thận trọng và cảm thấy điều đó đang kìm hãm mình, bạn có thể tập đặt giới hạn thời gian cho việc ra quyết định, và chấp nhận rằng nhiều lựa chọn có thể được điều chỉnh về sau.

Câu hỏi thường gặp

Thận trọng cao có đồng nghĩa với nhàm chán không?

Không. Thận trọng là suy nghĩ trước khi hành động, không phải né tránh niềm vui. Nhiều người thận trọng vẫn thích phiêu lưu, chỉ là họ lên kế hoạch cho những chuyến phiêu lưu của mình.

Thận trọng thấp có giống với ADHD không?

Không. Tính bốc đồng là một trong những đặc điểm của ADHD, nhưng hầu hết những người hành động nhanh không bị ADHD. Không thể dùng điểm Big Five để chẩn đoán.

Nên tin vào trực giác hay suy nghĩ kỹ?

Tùy tình huống. Nghiên cứu của Dickman gợi ý rằng quyết định nhanh có thể là chiến lược tốt nhất khi thời gian eo hẹp, trong khi câu hỏi về cây gậy và quả bóng cho thấy câu trả lời đầu tiên có thể sai. Hiểu rõ xu hướng của bản thân giúp bạn biết khi nào nên chậm lại.

Thận trọng được đo như thế nào trong bài kiểm tra Big Five?

Bài kiểm tra của chúng tôi dựa trên IPIP-NEO-120, trong đó mỗi khía cạnh được đo bằng bốn nhận định. Với Thận trọng, cả bốn nhận định đều mô tả điều ngược lại: lao vào làm việc gì đó mà không suy nghĩ, đưa ra những quyết định hấp tấp, vội vàng lao vào mọi việc và hành động mà không suy nghĩ. Càng không đồng ý với chúng, điểm của bạn càng cao. Hãy xem điểm số như dấu hiệu của một khuôn mẫu, không phải bản mô tả đầy đủ về bạn.

Tìm hiểu điểm số của bạn

Thận trọng chỉ là một trong sáu khía cạnh của Tận tâm. Bạn có thể rất thận trọng mà vẫn có điểm thấp ở Ngăn nắp hay Kỷ luật bản thân.

Làm bài kiểm tra Big Five và xem toàn bộ hồ sơ tính cách của bạn, với đầy đủ 30 khía cạnh.

Nguồn tham khảo

• Frederick, S. (2005). Cognitive reflection and decision making. Journal of Economic Perspectives, 19(4), 25–42.
• Whiteside, S. P. & Lynam, D. R. (2001). The Five Factor Model and impulsivity: Using a structural model of personality to understand impulsivity. Personality and Individual Differences, 30(4), 669–689.
• Dickman, S. J. (1990). Functional and dysfunctional impulsivity: Personality and cognitive correlates. Journal of Personality and Social Psychology, 58(1), 95–102.
• Bogg, T. & Roberts, B. W. (2004). Conscientiousness and health-related behaviors: A meta-analysis of the leading behavioral contributors to mortality. Psychological Bulletin, 130(6), 887–919.
• Roberts, B. W., Walton, K. E. & Viechtbauer, W. (2006). Patterns of mean-level change in personality traits across the life course: A meta-analysis of longitudinal studies. Psychological Bulletin, 132(1), 1–25.
• Johnson, J. A. (2014). Measuring thirty facets of the Five Factor Model with a 120-item public domain inventory: Development of the IPIP-NEO-120. Journal of Research in Personality, 51, 78–89.