Hứng thú nghệ thuật: vì sao có người nổi da gà khi nghe nhạc?

Một bài hát vang lên trên radio. Đoạn điệp khúc dâng lên, một giọng hát vỡ ra đúng chỗ, và bỗng nhiên bạn thấy một luồng rùng mình chạy dọc gáy và cánh tay. Da bạn nổi gai ốc.

Người ngồi cạnh bạn thì gần như chẳng để ý đến bài hát.

Vì sao âm nhạc, một bức tranh hay một khung cảnh lại làm rung động cả cơ thể của một số người, trong khi người khác hầu như không hề hấn gì?

Một phần câu trả lời có thể nằm ở điều mà các nhà tâm lý học gọi là Hứng thú nghệ thuật. Trong mô hình Big Five, đây là một trong sáu khía cạnh của Cởi mở. Khía cạnh này mô tả mức độ một người coi trọng nghệ thuật và cái đẹp, và mức độ họ dễ bị cuốn vào những trải nghiệm thẩm mỹ, cả trong nghệ thuật lẫn thiên nhiên.

Hứng thú nghệ thuật nghĩa là gì?

Cái tên có thể gây hiểu lầm. Khía cạnh này không nói về việc bạn có vẽ tranh, chơi nhạc cụ hay am hiểu lịch sử nghệ thuật hay không. Nó nói về việc cái đẹp có ý nghĩa với bạn đến đâu, và bạn phản ứng với nó mạnh mẽ thế nào.

Người có điểm cao thường thấy mình trong những điều sau:

• Bạn cho rằng nghệ thuật là quan trọng, không chỉ để trang trí mà là thứ có ý nghĩa.
• Bạn nhận ra vẻ đẹp ở những thứ người khác đi lướt qua: ánh sáng trên một bức tường, dáng một cái cây, một câu văn được viết khéo.
• Bạn có thể hoàn toàn đắm chìm vào âm nhạc, một bộ phim hay một phong cảnh.
• Bạn thích thơ ca, bảo tàng, hòa nhạc hay sân khấu.
• Những trải nghiệm thẩm mỹ mạnh mẽ có thể khiến cơ thể bạn rung động.

Điểm cao không có nghĩa là bạn có năng khiếu hay được đào tạo về nghệ thuật, dù nhiều người có điểm cao đúng là như vậy. Nó cũng không nói về gu thẩm mỹ tốt hay dở.

Điều cốt lõi không phải là bạn thích gì, mà là cái đẹp quan trọng với bạn đến đâu, và bạn để nó chạm vào mình sâu đến mức nào.

Cảm giác rùng mình: dấu hiệu của sự cởi mở trên khắp thế giới

Cảm giác rùng mình mà nhiều người thấy khi nghe nhạc thường được gọi là rùng mình thẩm mỹ (aesthetic chills), hay frisson.

Nhà nghiên cứu tính cách Robert McCrae nhận thấy rằng chỉ một câu nhận định duy nhất trong một bài kiểm tra tính cách được dùng rộng rãi, hỏi xem người ta đã từng trải qua cảm giác rùng mình như vậy chưa, lại là một trong những chỉ dấu tốt nhất của sự cởi mở với trải nghiệm trong các mẫu người Mỹ.

Sau đó ông xem xét dữ liệu từ 51 nền văn hóa trong một dự án quốc tế lớn. Ở phần lớn các nền văn hóa đó, cùng câu nhận định này một lần nữa nằm trong số những chỉ dấu tốt nhất của sự cởi mở. Hiện tượng này cũng có thể diễn đạt được trong mọi ngôn ngữ được khảo sát.

McCrae kết luận rằng rùng mình thẩm mỹ dường như là một trải nghiệm cảm xúc phổ quát, và là một trong những dấu hiệu rõ ràng nhất của một tính cách cởi mở.

Không phải chuyện bạn thích thể loại nhạc nào

Nếu cảm giác rùng mình gắn với sự cởi mở, phải chăng chỉ đơn giản vì người cởi mở nghe nhiều nhạc phức tạp hơn, như nhạc cổ điển hay jazz?

Một nghiên cứu năm 2011 đã kiểm tra đúng điều này. Những người trẻ trưởng thành trả lời câu hỏi về cảm giác rùng mình, tính cách, sở thích âm nhạc và thói quen nghe nhạc. Sự cởi mở với trải nghiệm là yếu tố dự báo mạnh nhất cho tần suất người ta rùng mình khi nghe nhạc.

Sự cởi mở quả thật dự báo sở thích với những thể loại sâu lắng và phức tạp hơn. Nhưng việc chọn thể loại lại không dự báo cảm giác rùng mình. Điều quan trọng là cách người ta gắn bó với âm nhạc trong đời sống hằng ngày: ai nghe thường xuyên hơn và coi trọng âm nhạc hơn thì rùng mình thường xuyên hơn.

Nói cách khác, không phải danh sách phát khiến bạn nổi da gà, mà là cách bạn lắng nghe.

Muốn tìm hiểu thêm về gu âm nhạc? Hãy đọc gu âm nhạc nói gì về tính cách của bạn.

Đo trong phòng thí nghiệm, không chỉ dựa vào lời kể

Điểm yếu của nhiều nghiên cứu là chúng dựa vào những gì người ta tự kể về mình. Vì vậy, một nghiên cứu năm 2016 đã tìm cách gây ra cảm giác rùng mình một cách trực tiếp.

Một trăm sinh viên đại học làm một bài kiểm tra tính cách rồi nghe năm bản nhạc được chọn vì chúng thường khiến người nghe rùng mình. Các nhà nghiên cứu đo cảm giác rùng mình cả qua tự báo cáo lẫn qua độ dẫn điện của da, một thước đo sinh lý về mức độ hưng phấn.

Những người có điểm Cởi mở cao hơn trải qua nhiều lần rùng mình hơn. Mối liên hệ này đúng với đặc điểm chung và với năm trong sáu khía cạnh của sự cởi mở, trong đó có khía cạnh gần nhất với hứng thú nghệ thuật. Các nhà nghiên cứu cho rằng mức độ chú tâm khi nghe có thể quan trọng hơn người ta từng nghĩ.

Điều gì xảy ra trong não?

Một nghiên cứu chụp ảnh não kinh điển năm 2001 để người tham gia tự mang đến những bản nhạc chắc chắn khiến họ rùng mình. Khi cảm giác rùng mình mạnh lên, hoạt động thay đổi ở những vùng não liên quan đến tưởng thưởng, cảm xúc và sự hưng phấn.

Đó cũng là những hệ thống phản ứng với các khoái cảm mạnh khác, như ăn uống và tình dục. Nghiên cứu không đo tính cách, nhưng nó cho thấy những trải nghiệm thẩm mỹ mãnh liệt không chỉ là chuyện sở thích. Chúng huy động một số hệ thống cơ bản nhất mà chúng ta có.

Thưởng thức nghệ thuật không giống sáng tạo nghệ thuật

Người ta dễ cho rằng ai có hứng thú nghệ thuật cao thì hẳn bản thân cũng sáng tạo hay có năng khiếu nghệ thuật. Nghiên cứu đưa ra một bức tranh nhiều sắc thái hơn.

Một nghiên cứu năm 2016 với 1.035 người tham gia cho thấy sự cởi mở, theo nghĩa gắn bó với tri giác, tưởng tượng, thẩm mỹ và cảm xúc, dự báo thành tựu sáng tạo trong nghệ thuật. Còn mặt thiên về trí óc của đặc điểm này, Trí tuệ, lại dự báo thành tựu sáng tạo trong khoa học.

Như vậy, có mối liên hệ giữa sự cởi mở thẩm mỹ và thành tựu nghệ thuật. Nhưng khía cạnh này đo sự quan tâm và khả năng rung cảm, không đo kỹ năng. Bạn có thể xúc động sâu sắc vì một buổi hòa nhạc mà không chơi được nốt nào, và một người thợ lành nghề có thể có quan hệ khá thực dụng với cái đẹp.

Hứng thú nghệ thuật cũng không giống Cảm xúc, khía cạnh nói về việc ý thức được cảm xúc của chính mình nói chung, chứ không riêng về phản ứng trước nghệ thuật và cái đẹp.

Điểm cao hay thấp có ý nghĩa gì?

Hứng thú nghệ thuật cao

Cái đẹp quan trọng với bạn, và bạn dễ bị cuốn vào nghệ thuật, âm nhạc và thiên nhiên. Bạn có thể tìm đến những buổi hòa nhạc, triển lãm hay nơi có cảnh đẹp, và có thể phản ứng mạnh khi điều gì đó chạm đến mình.

Bạn cũng có thể nhạy cảm hơn với môi trường xấu xí hay lộn xộn, và khó làm ngơ trước nó hơn.

Hứng thú nghệ thuật thấp

Bạn có quan hệ thực dụng hơn với nghệ thuật và thẩm mỹ. Bạn có thể thích một bộ phim hay một bài hát hay, nhưng không tìm đến nghệ thuật vì chính nó, và hiếm khi bị nó làm rung động về mặt cơ thể.

Điều đó không có nghĩa là bạn thiếu cảm xúc hay chiều sâu. Nhiều người có điểm thấp tìm thấy ý nghĩa ở những thứ khác, như con người, công việc thực tế, thể thao hay giải quyết những vấn đề cụ thể.

Cả hai mô tả đều nói về xu hướng thường gặp, không phải quy luật đúng trong mọi tình huống.

Trong cuộc sống hằng ngày

• Ở nơi làm việc: Người có điểm cao thường coi trọng tính thẩm mỹ trong môi trường xung quanh và trong công việc của mình, từ một bài thuyết trình được thiết kế đẹp đến một đoạn mã gọn gàng. Thiết kế, văn hóa và truyền thông có thể là những lĩnh vực tự nhiên với họ.
• Trong các mối quan hệ: Khác biệt ở điểm này rất phổ biến và hiếm khi là vấn đề. Cùng trải nghiệm theo sở thích của nhau có thể giúp ích, chẳng hạn lần này đi hòa nhạc, lần sau đi xem bóng đá.
• Ở nhà: Cách bài trí nội thất, ánh sáng và âm nhạc có thể quan trọng với người có điểm cao hơn mức người khác có thể hiểu.
• Lúc rảnh rỗi: Đi dạo trong thiên nhiên, bảo tàng, hòa nhạc và đọc sách là những nguồn vui điển hình của người có điểm cao.

Hứng thú nghệ thuật có thể thay đổi không?

Tính cách khá ổn định, nhưng không cố định. Một phân tích tổng hợp lớn năm 2006 cho thấy sự cởi mở với trải nghiệm trung bình tăng lên ở tuổi vị thành niên và giảm xuống khi về già.

Nghiên cứu năm 2011 gợi ra một điểm thực tế: chính cách người ta gắn bó với âm nhạc mới là thứ nối sự cởi mở với cảm giác rùng mình. Điều đó cho thấy thói quen có thể đóng vai trò. Nhiều người nhận ra hứng thú với nghệ thuật của mình lớn dần khi họ hiểu nó hơn:

• Nghe nhạc một cách chủ động, không làm việc gì khác cùng lúc.
• Đi xem triển lãm có hướng dẫn viên hoặc thiết bị thuyết minh giải thích những gì bạn đang xem.
• Đọc một bài thơ ngắn thật chậm, thành tiếng.
• Để ý xem bạn thấy điều gì đẹp trong khung cảnh hằng ngày.

Nhưng không có lý do gì phải ép buộc. Hứng thú nghệ thuật thấp là một cách sống hoàn toàn chính đáng.

Câu hỏi thường gặp

Chưa bao giờ rùng mình khi nghe nhạc có bình thường không?

Có. Không phải ai cũng trải qua cảm giác rùng mình thẩm mỹ, và đó không phải dấu hiệu có gì bất ổn. Nghiên cứu cho thấy cảm giác rùng mình gắn với sự cởi mở và với mức độ chủ động khi nghe, chứ không gắn với việc bạn trân trọng âm nhạc nói chung đến đâu.

Tôi có cần năng khiếu nghệ thuật để đạt điểm cao không?

Không. Khía cạnh này đo sự quan tâm và khả năng rung cảm trước nghệ thuật và cái đẹp, chứ không đo tài năng hay sự đào tạo nghệ thuật.

Điểm cao có nghĩa là tôi có gu thẩm mỹ tốt không?

Không. Khía cạnh này không nói gì về việc bạn thích loại hình nghệ thuật hay âm nhạc nào, mà chỉ nói nghệ thuật và cái đẹp có ý nghĩa với bạn đến đâu.

Hứng thú nghệ thuật được đo thế nào trong bài kiểm tra Big Five?

Bài kiểm tra của chúng tôi dựa trên IPIP-NEO-120, trong đó mỗi khía cạnh được đo bằng bốn câu nhận định. Với Hứng thú nghệ thuật, các câu nói về việc tin rằng nghệ thuật là quan trọng, nhìn thấy vẻ đẹp ở những thứ người khác có thể không để ý, và, được tính điểm ngược, không thích thơ ca và không thích đi xem bảo tàng nghệ thuật. Hãy xem điểm số như dấu hiệu của một khuynh hướng, chứ không phải bức tranh đầy đủ về con người bạn.

Tìm hiểu điểm của bạn

Hứng thú nghệ thuật chỉ là một trong sáu khía cạnh của Cởi mở. Bạn có thể đạt điểm cao ở đây mà vẫn thấp ở Trí tưởng tượng hay Tư tưởng tự do.

Làm bài kiểm tra Big Five và xem toàn bộ hồ sơ tính cách của bạn, với đủ 30 khía cạnh.

Nguồn tham khảo

• McCrae, R. R. (2007). Aesthetic chills as a universal marker of openness to experience. Motivation and Emotion, 31(1), 5–11.
• Nusbaum, E. C. & Silvia, P. J. (2011). Shivers and timbres: Personality and the experience of chills from music. Social Psychological and Personality Science, 2(2), 199–204.
• Colver, M. C. & El-Alayli, A. (2016). Getting aesthetic chills from music: The connection between openness to experience and frisson. Psychology of Music, 44(3), 413–427.
• Blood, A. J. & Zatorre, R. J. (2001). Intensely pleasurable responses to music correlate with activity in brain regions implicated in reward and emotion. Proceedings of the National Academy of Sciences, 98(20), 11818–11823.
• Kaufman, S. B., Quilty, L. C., Grazioplene, R. G., Hirsh, J. B., Gray, J. R., Peterson, J. B. & DeYoung, C. G. (2016). Openness to experience and intellect differentially predict creative achievement in the arts and sciences. Journal of Personality, 84(2), 248–258.
• Roberts, B. W., Walton, K. E. & Viechtbauer, W. (2006). Patterns of mean-level change in personality traits across the life course: A meta-analysis of longitudinal studies. Psychological Bulletin, 132(1), 1–25.
• Johnson, J. A. (2014). Measuring thirty facets of the Five Factor Model with a 120-item public domain inventory: Development of the IPIP-NEO-120. Journal of Research in Personality, 51, 78–89.