Trí tưởng tượng: mơ mộng có phải là phí thời gian?

Bạn đang ngồi trên xe buýt, nhìn ra ngoài cửa sổ. Bỗng nhiên bạn đã ở một nơi hoàn toàn khác: lên kế hoạch cho một chuyến đi có thể chẳng bao giờ thành, nhớ lại một cuộc trò chuyện, hay bịa ra một câu chuyện về người phụ nữ ngồi ghế phía trước.

Rồi bạn lỡ mất trạm.

Hồi nhỏ, có lẽ bạn từng bị nhắc thôi mơ mộng mà tập trung vào. Nhưng thả hồn vào suy nghĩ riêng có thật chỉ là phí thời gian?

Trong mô hình Big Five, xu hướng có một đời sống nội tâm phong phú được gọi là Trí tưởng tượng. Đây là một trong sáu khía cạnh của Cởi mở, và nó mô tả mức độ một người thích tưởng tượng, mơ mộng và đắm chìm trong suy nghĩ.

Trí tưởng tượng nghĩa là gì?

Trong lời nói hằng ngày, "giàu trí tưởng tượng" thường có nghĩa là sáng tạo hay giỏi nghĩ ra ý tưởng. Trong tâm lý học tính cách, khía cạnh này hẹp hơn. Nó nói về việc thế giới bên trong chiếm bao nhiêu chỗ trong bạn, và bạn thích ở trong đó đến mức nào.

Người có điểm cao thường thấy mình trong những điều sau:

• Bạn có đời sống nội tâm sống động và dễ dàng hình dung ra cảnh vật, con người và nơi chốn.
• Bạn thích để suy nghĩ của mình tự do bay bổng, kể cả khi không có mục đích gì.
• Bạn hay mơ mộng, và bạn thích điều đó.
• Bạn có thể chìm sâu vào suy nghĩ đến mức không còn để ý những gì đang diễn ra xung quanh.
• Đôi khi thực tại có vẻ hơi nhạt nhẽo so với những gì bạn có thể tưởng tượng ra.

Trí tưởng tượng cao không có nghĩa là bạn xa rời thực tế, cũng không có nghĩa là bạn nhất thiết có năng khiếu nghệ thuật. Nó mô tả một sở thích, không phải một tài năng.

Điều cốt lõi không phải là bạn sáng tạo đến đâu, mà là bạn thích dành thời gian trong suy nghĩ của chính mình đến mức nào.

Hầu hết chúng ta thả hồn nhiều hơn mình tưởng

Mơ mộng không chỉ là chuyện của những người mơ mộng.

Các nhà nghiên cứu tại Harvard đã phát triển một ứng dụng điện thoại liên lạc với người tham gia vào những thời điểm ngẫu nhiên trong ngày và hỏi họ đang làm gì, đang nghĩ gì và cảm thấy thế nào. Họ phát hiện rằng người ta nghĩ về điều gì đó khác với những gì đang diễn ra gần như thường xuyên ngang với khi nghĩ về việc mình đang thật sự làm.

Nghiên cứu cũng cho thấy tâm trí lang thang thường đi kèm với tâm trạng kém hơn vào chính lúc đó. Các nhà nghiên cứu tóm gọn điều này ngay trong tựa bài báo: tâm trí lang thang là tâm trí không hạnh phúc.

Nghe có vẻ là tin xấu cho những người hay mơ mộng. Nhưng nghiên cứu đo sự lang thang của tâm trí trong từng khoảnh khắc, chứ không đo trí tưởng tượng như một nét tính cách. Và như các nghiên cứu tiếp theo cho thấy, nội dung của giấc mơ ban ngày rất quan trọng.

Mơ mộng có thể cho bạn ý tưởng hay hơn

Nhiều người đã nảy ra ý tưởng hay nhất của mình khi đang tắm hay đi dạo. Một nghiên cứu năm 2012 đã kiểm tra điều này trong phòng thí nghiệm.

Đầu tiên, người tham gia làm một bài tập sáng tạo: tìm càng nhiều công dụng khác thường càng tốt cho những đồ vật quen thuộc. Sau đó họ được nghỉ giải lao. Một số làm một việc đòi hỏi tập trung cao, một số làm một việc dễ để tâm trí có chỗ lang thang, một số nghỉ ngơi, và một số không được nghỉ chút nào.

Khi quay lại với chính những bài toán đó, nhóm làm việc dễ tiến bộ rõ rệt hơn các nhóm khác. Nhóm này cũng cho biết tâm trí họ lang thang nhiều hơn, nhưng không nghĩ có chủ đích nhiều hơn về bản thân bài tập.

Các nhà nghiên cứu kết luận rằng những hoạt động đơn giản cho phép suy nghĩ trôi đi có thể hỗ trợ giải quyết vấn đề một cách sáng tạo. Ý ở đây không phải là bạn đang nghĩ về vấn đề, mà là tâm trí bạn được tự do tự tạo ra những mối liên kết.

Không phải giấc mơ ban ngày nào cũng giống nhau

Nhà tâm lý học Jerome L. Singer đã dành nhiều thập kỷ nghiên cứu về mơ mộng và phân biệt những phong cách mơ mộng khác nhau. Một nghiên cứu năm 1997 so sánh các phong cách này với Big Five ở 103 người trẻ trưởng thành.

Kết quả rất đáng chú ý:

• Mơ mộng tích cực, mang tính xây dựng, vui tươi, sống động và thường hướng về tương lai, gắn với sự cởi mở với trải nghiệm.
• Mơ mộng mang cảm giác tội lỗi và u ám, khi suy nghĩ cứ quẩn quanh những nỗi lo và sai lầm, gắn với Nhạy cảm (neuroticism).
• Kiểm soát sự chú ý kém, tức không giữ được suy nghĩ ở chỗ mình muốn, có liên hệ nghịch với Tận tâm.

Nói cách khác, khía cạnh Trí tưởng tượng chủ yếu nói về kiểu thứ nhất: thích thú với thế giới nội tâm của mình. Sự nghiền ngẫm và suy nghĩ quẩn quanh thuộc về một phần khác của mô hình tính cách.

Trí tưởng tượng không giống mơ mộng thái quá

Có một hiện tượng mà các nhà nghiên cứu gọi là mơ mộng thái quá (maladaptive daydreaming). Nó mô tả những người dành hàng giờ mỗi ngày trong những thế giới tưởng tượng chi tiết, đến mức bỏ bê các mối quan hệ, công việc và những trách nhiệm khác, và cảm thấy không thể dừng lại.

Một nghiên cứu nhật ký năm 2018 theo dõi 77 người tự nhận mình mơ mộng thái quá trong 14 ngày. Vào những ngày mơ mộng tăng lên, các triệu chứng như tâm trạng sa sút, lo âu và triệu chứng ám ảnh cưỡng chế cũng tăng theo, kèm theo nhiều cảm xúc tiêu cực hơn.

Mơ mộng thái quá không phải là một chẩn đoán chính thức, mà là một khái niệm các nhà nghiên cứu vẫn đang tìm hiểu. Điều quan trọng là sự khác biệt: điểm Trí tưởng tượng cao nghĩa là bạn thích thú với thế giới nội tâm của mình. Mơ mộng thái quá là khi bạn mất kiểm soát với nó, và nó lấy đi nhiều hơn những gì nó mang lại.

Nếu việc mơ mộng chiếm lấy bạn đến mức gây đau khổ hoặc ảnh hưởng đến công việc, học tập hay các mối quan hệ, nói chuyện với bác sĩ hoặc nhà tâm lý học có thể giúp ích. Điểm Big Five không thể cho bạn biết điều này có đúng với bạn hay không.

Điểm cao hay thấp có ý nghĩa gì?

Trí tưởng tượng cao

Bạn có đời sống nội tâm phong phú và thường dùng trí tưởng tượng để khiến thế giới thú vị hơn. Bạn có thể giỏi hình dung ra các khả năng, chơi đùa với ý tưởng và nhìn thấy mọi thứ có thể khác đi như thế nào.

Mặt trái có thể là bạn thả hồn vào những lúc không thích hợp, trong cuộc họp, khi đang trò chuyện hay trên xe buýt lúc lẽ ra phải xuống.

Trí tưởng tượng thấp

Bạn gắn với hiện tại nhiều hơn. Bạn thích sự thật hơn là tưởng tượng và có xu hướng tập trung vào những gì có thật và cụ thể hơn là những gì có thể xảy ra.

Đó không phải là thiếu sáng tạo. Nhiều người có điểm thấp là những người giải quyết vấn đề thực tế, nhận ra những gì đang thật sự ở trước mắt, và giỏi hoàn thành những việc mình đã bắt đầu.

Cả hai mô tả đều nói về xu hướng thường gặp, không phải quy luật đúng trong mọi tình huống.

Trong cuộc sống hằng ngày

• Ở nơi làm việc: Trí tưởng tượng cao có thể là lợi thế trong những công việc cần ý tưởng mới, câu chuyện hay lập kế hoạch dài hơi. Những việc lặp đi lặp lại có thể cho suy nghĩ chỗ để lang thang, dù tốt hay xấu.
• Khi trò chuyện: Thỉnh thoảng bạn có thể lạc mạch câu chuyện vì một ý nghĩ đã dẫn bạn đi nơi khác. Nhiều người giàu trí tưởng tượng quý những người bạn đời có thể theo kịp họ trong những đường vòng của suy nghĩ.
• Khi học tập: Hình dung những gì mình đọc có thể giúp dễ nhớ hơn. Đồng thời, những bài giảng dài dễ trở thành điểm khởi đầu cho mơ mộng.
• Lúc rảnh rỗi: Sách, phim, trò chơi và nhập vai là những nơi tự nhiên cho một trí tưởng tượng mạnh mẽ.

Trí tưởng tượng có thể thay đổi không?

Tính cách khá ổn định, nhưng không cố định. Điều bạn thường có thể tác động là suy nghĩ của mình trôi đi khi nào.

Trong một nghiên cứu ngẫu nhiên có đối chứng năm 2013, người tham gia học một khóa chánh niệm kéo dài hai tuần. Sau đó họ ít bị những suy nghĩ gây xao nhãng hơn khi làm bài kiểm tra, và làm tốt hơn ở cả bài kiểm tra đọc hiểu lẫn bài kiểm tra trí nhớ làm việc.

Điều đó không có nghĩa là bạn nên ngừng mơ mộng. Với nhiều người, cách hữu ích hơn là tự chọn lúc để tâm trí lang thang:

• Dùng những lúc đi dạo, tắm hay làm việc nhà đơn giản làm "thời gian suy nghĩ" có chủ đích.
• Khi cần tập trung, hãy để ý lúc suy nghĩ trôi đi, và nhẹ nhàng kéo nó trở lại.
• Ghi lại những ý tưởng nảy ra, để bạn không phải cố giữ chúng trong đầu.
• Để ý xem những giấc mơ ban ngày vui tươi hay u ám. Nghiền ngẫm là một chuyện khác với trí tưởng tượng, và có thể cần cách tiếp cận khác.

Câu hỏi thường gặp

Mơ mộng có phải là dấu hiệu của trí thông minh thấp hay lười biếng?

Không. Ai cũng mơ mộng, và nghiên cứu cho thấy nó có thể hỗ trợ giải quyết vấn đề một cách sáng tạo. Nó chủ yếu trở thành vấn đề khi xảy ra không đúng lúc, hoặc khi nội dung phần lớn là lo lắng và nghiền ngẫm.

Nếu có điểm Trí tưởng tượng cao, tôi có sáng tạo không?

Không nhất thiết. Khía cạnh này đo mức độ bạn thích thú với thế giới nội tâm, chứ không đo bạn giỏi tạo ra thứ gì đó đến đâu. Trí tưởng tượng có thể là nguồn của sự sáng tạo, nhưng cần luyện tập và nỗ lực để biến ý tưởng thành điều cụ thể.

Trí tưởng tượng và Trí tuệ khác nhau thế nào?

Trí tưởng tượng nói về sự tưởng tượng và hình ảnh nội tâm, còn Trí tuệ nói về việc thích thú với ý tưởng trừu tượng, lý thuyết và lập luận. Bạn có thể thích mơ mộng mà không thích những cuộc thảo luận triết học, và ngược lại.

Trí tưởng tượng được đo thế nào trong bài kiểm tra Big Five?

Bài kiểm tra của chúng tôi dựa trên IPIP-NEO-120, trong đó mỗi khía cạnh được đo bằng bốn câu nhận định. Với Trí tưởng tượng, các câu nói về việc có trí tưởng tượng phong phú, thích thả mình vào những tưởng tượng bay bổng, rất thích mơ mộng và thích đắm chìm trong suy nghĩ. Hãy xem điểm số như dấu hiệu của một khuynh hướng, chứ không phải bức tranh đầy đủ về con người bạn.

Tìm hiểu điểm của bạn

Trí tưởng tượng chỉ là một trong sáu khía cạnh của Cởi mở. Bạn có thể đạt điểm Trí tưởng tượng cao mà vẫn thấp ở Hứng thú nghệ thuật hay Ưa phiêu lưu.

Làm bài kiểm tra Big Five và xem toàn bộ hồ sơ tính cách của bạn, với đủ 30 khía cạnh.

Nguồn tham khảo

• Killingsworth, M. A. & Gilbert, D. T. (2010). A wandering mind is an unhappy mind. Science, 330(6006), 932.
• Baird, B., Smallwood, J., Mrazek, M. D., Kam, J. W. Y., Franklin, M. S. & Schooler, J. W. (2012). Inspired by distraction: Mind wandering facilitates creative incubation. Psychological Science, 23(10), 1117–1122.
• Zhiyan, T. & Singer, J. L. (1997). Daydreaming styles, emotionality and the Big Five personality dimensions. Imagination, Cognition and Personality, 16(4), 399–414.
• Soffer-Dudek, N. & Somer, E. (2018). Trapped in a daydream: Daily elevations in maladaptive daydreaming are associated with daily psychopathological symptoms. Frontiers in Psychiatry, 9, 194.
• Mrazek, M. D., Franklin, M. S., Phillips, D. T., Baird, B. & Schooler, J. W. (2013). Mindfulness training improves working memory capacity and GRE performance while reducing mind wandering. Psychological Science, 24(5), 776–781.
• Johnson, J. A. (2014). Measuring thirty facets of the Five Factor Model with a 120-item public domain inventory: Development of the IPIP-NEO-120. Journal of Research in Personality, 51, 78–89.