Ưa phiêu lưu: vì sao có người khao khát thay đổi, có người lại yêu nếp quen?

Có người lần nào đến quán ăn quen cũng gọi đúng một món. Đã biết mình thích gì rồi thì cần gì phải liều để rồi thất vọng?

Người khác thì nhìn thực đơn, tìm món duy nhất mình chưa từng nghe tên, và gọi đúng món đó. Chỉ để xem thử.

Kiểu khác biệt này cũng hiện ra trong những chuyện lớn hơn: kỳ nghỉ, công việc, nơi ở, cả con đường đi làm về. Có người sống khỏe nhờ những gì quen thuộc. Có người lại thấy bứt rứt ngay khi cuộc sống trở nên quá dễ đoán.

Trong mô hình Big Five, điều này được mô tả bằng khía cạnh Ưa phiêu lưu. Đây là một trong sáu khía cạnh của Cởi mở, và nó nói về mức độ một người chủ động tìm đến những hoạt động, nơi chốn và cách làm mới, thay vì bám lấy những gì mình đã biết.

Ưa phiêu lưu nghĩa là gì?

Chữ "phiêu lưu" có thể khiến bạn nghĩ đến leo núi hay đeo ba lô băng rừng. Khía cạnh này rộng hơn và đời thường hơn thế. Nó nói về thái độ của bạn đối với sự đa dạng và thay đổi nói chung.

Người có điểm cao thường thấy mình trong những điều sau:

• Bạn thích sự đa dạng hơn là sự lặp lại đều đặn.
• Bạn thích thử món ăn mới, nơi chốn mới và những cách làm mới.
• Thay đổi khiến bạn thấy hào hứng hơn là bị đe dọa.
• Bạn có thể đi một con đường khác để về nhà chỉ vì nó khác.
• Với bạn, "xưa nay vẫn làm thế" tự nó không phải là một lý lẽ thuyết phục.

Ưa phiêu lưu không chủ yếu nói về nguy hiểm hay adrenaline. Một người có thể đạt điểm cao mà chưa bao giờ muốn nhảy dù.

Điều cốt lõi không phải là bạn chấp nhận bao nhiêu rủi ro, mà là bạn bị cái mới thu hút nhiều đến đâu so với cái quen thuộc.

Vì sao cái quen thuộc khiến ta dễ chịu

Để hiểu tính ưa phiêu lưu, nên bắt đầu từ điều ngược lại: vì sao rất nhiều người trong chúng ta thích những gì mình đã biết.

Năm 1968, nhà tâm lý học Robert Zajonc công bố một loạt nghiên cứu về điều ông gọi là hiệu ứng tiếp xúc đơn thuần (mere exposure effect). Ông cho thấy chỉ cần tiếp xúc nhiều lần với một thứ gì đó, chẳng hạn những từ ngữ hay ký hiệu lạ, là đủ để người ta đánh giá nó tích cực hơn. Không cần điều gì khác xảy ra. Riêng sự quen thuộc đã làm tăng thiện cảm.

Đây là một xu hướng chung của con người, không phải một nét tính cách. Nhưng nó giải thích vì sao nếp sinh hoạt quen thuộc mang lại cảm giác an toàn và dễ chịu với phần lớn chúng ta, và vì sao phải có một lực kéo nhất định thì người ta mới cứ chọn cái xa lạ. Những người có điểm Ưa phiêu lưu cao dường như cảm nhận lực kéo ấy mạnh hơn.

Sự đa dạng có thể làm tâm trạng tốt lên

Nếu sự quen thuộc khiến ta dễ chịu, liệu sự đa dạng cũng có thể như vậy? Một nghiên cứu năm 2020 cho thấy là có.

Các nhà nghiên cứu dùng định vị địa lý để theo dõi nơi người tham gia đi đến, và thường xuyên hỏi họ cảm thấy thế nào. Vào những ngày người ta ghé qua nhiều nơi khác nhau hơn, họ cho biết có nhiều cảm xúc tích cực hơn.

Hiệu ứng này mạnh hơn ở những người mà não bộ cho thấy sự kết nối chặt chẽ hơn giữa hồi hải mã, vùng liên quan đến trí nhớ và trải nghiệm mới, và thể vân, một phần của hệ thống tưởng thưởng.

Nghiên cứu không đo tính cách. Nhưng nó gợi ý rằng trải nghiệm mới có thể mang lại cảm giác được tưởng thưởng cho não bộ, và mỗi người nhận được từ đó nhiều ít khác nhau. Điều này phù hợp với ý tưởng đằng sau khía cạnh này.

Ai ra nước ngoài, và chuyến đi có thay đổi họ không?

Một nghiên cứu ở Đức năm 2013 theo dõi hơn 1.100 sinh viên đại học trong suốt một năm học. Một số đi nước ngoài một hoặc hai học kỳ, số khác ở lại trong nước.

Ngay từ trước khi đi, những sinh viên chọn ở nước ngoài trọn một năm đã có điểm Cởi mở và Hướng ngoại cao hơn. Nói cách khác, người cởi mở hơn chủ động tìm đến trải nghiệm mới.

Nhưng chuyến đi cũng thay đổi họ. Những sinh viên ra nước ngoài tăng điểm Cởi mở và Dễ chịu nhiều hơn, và giảm điểm Nhạy cảm (neuroticism) nhiều hơn, so với những người ở nhà, kể cả khi đã tính đến việc ai là người chọn đi. Phần lớn sự thay đổi được giải thích bởi những mối quan hệ quốc tế mới mà họ xây dựng.

Điều này cho thấy một điểm quan trọng: tính ưa phiêu lưu vừa định hình những trải nghiệm bạn tìm đến, vừa được chính những trải nghiệm ấy định hình trở lại.

Ưa phiêu lưu không giống Tìm kiếm cảm giác mạnh

Đây là sự nhầm lẫn phổ biến nhất với khía cạnh này.

Tìm kiếm cảm giác mạnh là một khía cạnh của Hướng ngoại. Nó nói về nhu cầu được kích thích, ồn ào và adrenaline: tàu lượn siêu tốc, những bữa tiệc náo nhiệt, các môn thể thao mạo hiểm.

Ưa phiêu lưu thì lại nói về cái mới và sự đa dạng. Nó không cần ồn ào hay nguy hiểm. Thử một nền ẩm thực mới, học một ngôn ngữ lạ hay sắp xếp lại nếp sinh hoạt hằng ngày cũng có thể thỏa mãn không kém.

Hãy hình dung hai người đi nghỉ. Một người muốn thử nhảy bungee vì nó mang lại cảm giác phấn khích tột độ. Người kia muốn đến một ngôi làng nhỏ chẳng có khách du lịch nào, để xem người dân ở đó sống ra sao. Người thứ nhất là tìm kiếm cảm giác mạnh, người thứ hai là ưa phiêu lưu. Nhiều người có cả hai, nhưng đó là hai động lực khác nhau.

Nếu bạn tò mò về khía cạnh cảm giác mạnh, hãy đọc vì sao có người thích bị dọa sợ.

Điểm cao hay thấp có ý nghĩa gì?

Ưa phiêu lưu cao

Bạn được tiếp thêm năng lượng nhờ cái mới và sự đa dạng. Bạn nhanh chóng thử những điều mới và thường xem thay đổi là cơ hội. Bạn có thể giỏi thích nghi khi hoàn cảnh thay đổi.

Mặt trái có thể là công việc lặp đi lặp lại khiến bạn thấy tẻ nhạt, bạn mất hứng khi mọi thứ trở nên dễ đoán, hoặc bạn đổi hướng trước khi kịp cho một việc gì đó cơ hội thật sự.

Ưa phiêu lưu thấp

Bạn coi trọng những gì quen thuộc và dễ đoán. Bạn thích biết trước điều gì sẽ đến, và sẵn lòng gắn bó với những gì đang hiệu quả. Thay đổi có thể khiến bạn khó chịu, nhất là khi nó đến đột ngột.

Đây thường là một điểm mạnh. Người có điểm thấp có thể ổn định, chung thủy và đáng tin cậy, giỏi phát triển tiếp trên nền những gì đã hiệu quả thay vì làm lại từ đầu.

Cả hai mô tả đều nói về xu hướng thường gặp, không phải quy luật đúng trong mọi tình huống.

Trong cuộc sống hằng ngày

• Ở nơi làm việc: Người có điểm cao thường phát huy tốt với nhiệm vụ đa dạng, dự án mới và những đợt tái cơ cấu mà người khác thấy mệt mỏi. Người có điểm thấp thường làm tốt ở những vai trò đề cao sự ổn định và chất lượng đều đặn.
• Trong các mối quan hệ: Một cặp đôi mà một người muốn năm nào cũng đi nghỉ ở nơi mới, còn người kia muốn quay lại đúng căn nhà nghỉ cũ, là chuyện kinh điển. Thay phiên nhau, hoặc kết hợp cái quen với một chút mới mẻ, thường có hiệu quả.
• Khi mọi thứ thay đổi: Người có điểm thấp thường đón nhận thay đổi tốt hơn khi có thời gian chuẩn bị và hiểu vì sao nó xảy ra.
• Lúc rảnh rỗi: Người có điểm cao thường sưu tầm trải nghiệm mới, như sở thích, món ăn và nơi chốn. Người có điểm thấp thường tìm thấy niềm thỏa mãn sâu sắc khi ngày càng giỏi hơn ở một vài việc theo thời gian.

Tính ưa phiêu lưu có thể thay đổi không?

Tính cách khá ổn định, nhưng không cố định. Một phân tích tổng hợp lớn năm 2006 cho thấy sự cởi mở với trải nghiệm trung bình tăng lên ở tuổi vị thành niên và giảm xuống khi về già.

Nghiên cứu về sinh viên du học cũng cho thấy những trải nghiệm mới lớn có thể đẩy sự cởi mở đi lên. Bạn không cần chuyển ra nước ngoài mới được hưởng lợi, nhưng nguyên tắc là như nhau: những liều nhỏ của cái mới có thể khiến cái mới bớt đáng sợ.

• Mỗi lần chỉ thay đổi một thói quen nhỏ, chẳng hạn một con đường mới, một công thức nấu ăn mới hay một chỗ ăn trưa mới.
• Nếu bạn có điểm cao: hãy chọn vài nếp sinh hoạt đáng giữ, để sự đa dạng không lấn át sự ổn định.
• Nếu bạn có điểm thấp: hãy cho mình thời gian làm quen với thay đổi, và tìm xem điều gì vẫn giữ nguyên.
• Hãy nhớ rằng sự quen thuộc tự nó lớn dần. Điều thấy xa lạ ở lần đầu thường dễ chịu hơn ở lần thứ ba.

Câu hỏi thường gặp

Người ưa phiêu lưu có đi du lịch nhiều hơn không?

Thường là có. Nghiên cứu về sinh viên cho thấy những người có điểm Cởi mở cao hơn dễ chọn ở nước ngoài dài hạn hơn. Nhưng du lịch chỉ là một biểu hiện. Tính ưa phiêu lưu cũng có thể thể hiện qua ăn uống, sở thích hay những ý tưởng mới trong công việc.

Ưa phiêu lưu thấp có nghĩa là nhàm chán không?

Không. Người có điểm thấp thường trân trọng chiều sâu, sự ổn định và truyền thống, những điều mà nhiều người khác cũng rất coi trọng. Một nếp sinh hoạt quen thuộc có thể là nguồn an toàn và niềm vui.

Tính ưa phiêu lưu có liên quan đến quan điểm chính trị không?

Không trực tiếp. Ưa phiêu lưu nói về sở thích đa dạng trong đời thường. Thái độ đối với quyền uy và truyền thống trong xã hội được đo bằng một khía cạnh khác, Tư tưởng tự do.

Ưa phiêu lưu được đo thế nào trong bài kiểm tra Big Five?

Bài kiểm tra của chúng tôi dựa trên IPIP-NEO-120, trong đó mỗi khía cạnh được đo bằng bốn câu nhận định. Với Ưa phiêu lưu, các câu nói về việc thích sự đa dạng hơn là sự lặp lại đều đặn, và, được tính điểm ngược, việc thích gắn bó với những gì mình đã quen thuộc, không thích thay đổi và gắn bó với những cách làm truyền thống. Hãy xem điểm số như dấu hiệu của một khuynh hướng, chứ không phải bức tranh đầy đủ về con người bạn.

Tìm hiểu điểm của bạn

Ưa phiêu lưu chỉ là một trong sáu khía cạnh của Cởi mở. Bạn có thể đạt điểm cao ở đây mà vẫn thấp ở Hứng thú nghệ thuật hay Trí tưởng tượng.

Làm bài kiểm tra Big Five và xem toàn bộ hồ sơ tính cách của bạn, với đủ 30 khía cạnh.

Nguồn tham khảo

• Zajonc, R. B. (1968). Attitudinal effects of mere exposure. Journal of Personality and Social Psychology, 9(2, Pt. 2), 1–27.
• Heller, A. S., Shi, T. C., Ezie, C. E. C., Reneau, T. R., Baez, L. M., Gibbons, C. J. & Hartley, C. A. (2020). Association between real-world experiential diversity and positive affect relates to hippocampal–striatal functional connectivity. Nature Neuroscience, 23(7), 800–804.
• Zimmermann, J. & Neyer, F. J. (2013). Do we become a different person when hitting the road? Personality development of sojourners. Journal of Personality and Social Psychology, 105(3), 515–530.
• Roberts, B. W., Walton, K. E. & Viechtbauer, W. (2006). Patterns of mean-level change in personality traits across the life course: A meta-analysis of longitudinal studies. Psychological Bulletin, 132(1), 1–25.
• Johnson, J. A. (2014). Measuring thirty facets of the Five Factor Model with a 120-item public domain inventory: Development of the IPIP-NEO-120. Journal of Research in Personality, 51, 78–89.