Tư tưởng tự do: quan điểm chính trị có phải là một phần tính cách của bạn?

Bạn đang làm một bài kiểm tra tính cách, trả lời những câu hỏi về trí tưởng tượng, nghệ thuật và cảm xúc. Rồi bỗng nhiên, một câu nhận định hỏi bạn có tự nhận mình theo khuynh hướng chính trị tự do hay bảo thủ không. Một câu khác hỏi liệu chúng ta có nên cứng rắn với tội phạm.

Chính trị thì liên quan gì đến tính cách?

Nhiều hơn bạn nghĩ, nhưng có lẽ không theo cách bạn chờ đợi.

Trong mô hình Big Five, phần này của bài kiểm tra được gọi là Tư tưởng tự do. Đây là một trong sáu khía cạnh của Cởi mở. Dù mang tên như vậy, khía cạnh này chủ yếu không nói về việc bạn ủng hộ đảng phái nào. Nó mô tả một thái độ sâu hơn: bạn sẵn sàng đặt câu hỏi với quyền uy, lề thói và truyền thống đến đâu, và bạn thoải mái thế nào với ý nghĩ rằng đúng và sai có thể tùy vào hoàn cảnh.

Tư tưởng tự do nghĩa là gì?

Các nhà tâm lý học đôi khi gọi khía cạnh này là tư tưởng tự do về mặt tâm lý, để phân biệt với chính trị đảng phái. Ở một đầu là những người thích thách thức các quy tắc và truyền thống đã được thiết lập. Ở đầu kia là những người coi trọng sự ổn định, an toàn và những chuẩn mực chung mà truyền thống mang lại.

Người có điểm cao thường thấy mình trong những điều sau:

• Bạn sẵn sàng đặt câu hỏi với quyền uy và những chân lý đã được thừa nhận.
• Bạn cho rằng quy tắc và truyền thống cần được lý giải, chứ không chỉ để làm theo.
• Bạn xem các vấn đề đạo đức là phức tạp, chứ không đen trắng rạch ròi.
• Bạn có xu hướng ủng hộ cải cách và thay đổi trong xã hội.
• Bạn thường tự mô tả mình là người có khuynh hướng chính trị tự do hoặc cấp tiến.

Người có điểm thấp thường thấy mình trong những điều sau:

• Bạn coi trọng truyền thống, trật tự và những quy tắc rõ ràng.
• Bạn cho rằng các thiết chế đã được thiết lập thường tồn tại vì một lý do chính đáng.
• Bạn tin rằng có những điều đơn giản là đúng hoặc sai.
• Bạn cho rằng vi phạm quy tắc phải chịu hậu quả rõ ràng.
• Bạn thường tự mô tả mình là người có khuynh hướng chính trị bảo thủ.

Không đầu nào đúng đắn hơn hay trưởng thành hơn đầu kia. Chúng phản ánh những ưu tiên khác nhau, và cả hai đều có điểm mạnh.

Điều cốt lõi không phải là bạn ủng hộ đảng phái nào, mà là bạn nhìn nhận quyền uy, truyền thống và sự chắc chắn về đạo đức như thế nào.

Đôi lời về chữ "tự do"

Các câu nhận định trong bài kiểm tra của chúng tôi ban đầu được viết bằng tiếng Anh, trong bối cảnh nước Mỹ. Ở Mỹ, "liberal" có nghĩa đại khái là trung tả, còn "conservative" là thiên hữu.

Ở nhiều nước khác, những từ này mang nghĩa khác. Ở phần lớn châu Âu, "liberal" thường chỉ sự ủng hộ thị trường tự do và tự do cá nhân, điều có thể xếp một người vào cánh hữu. Một người tự thấy mình "tự do" về kinh tế theo nghĩa đó có thể trả lời các câu nhận định khác với một người Mỹ.

Trong tiếng Việt, câu nhận định được dịch là "Tôi tự nhận mình chủ yếu theo khuynh hướng chính trị tự do", và các từ này lại mang sắc thái riêng. "Tự do" là một từ rất tích cực trong đời sống và ngôn ngữ chính thức ở Việt Nam, nên nhiều người có thể hiểu nó đơn giản là "tự do" theo nghĩa thông thường. Ngược lại, khi nói về tư tưởng chính trị, "chủ nghĩa tự do" thường được hiểu là một hệ tư tưởng phương Tây. Còn chữ "bảo thủ" trong lời nói hằng ngày thường mang nghĩa cứng nhắc, khó nghe ý kiến người khác, chứ không chỉ là coi trọng truyền thống. Việt Nam cũng có hệ thống chính trị một đảng, nên đời sống chính trị không được tổ chức theo trục tả–hữu hay tự do–bảo thủ giữa các đảng như ở Mỹ.

Vì vậy, một số người có thể trả lời dựa trên sắc thái của từ ngữ, chứ không dựa trên thái độ của họ đối với quyền uy và truyền thống. Điều này đáng ghi nhớ khi bạn đọc điểm của mình. Khía cạnh này đo một điều có thật, nhưng những từ ngữ dùng để đo nó mang màu sắc của nền văn hóa nơi chúng ra đời.

Tính cách và chính trị: một mối liên hệ có thật

Có những nghiên cứu vững chắc cho thấy tính cách và quan điểm chính trị có liên quan với nhau.

Một nghiên cứu năm 2008 kết hợp nhiều phương pháp: bảng hỏi tính cách, quan sát hành vi trong giao tiếp xã hội, và thậm chí khảo sát phòng ngủ và văn phòng của người tham gia. Các nhà nghiên cứu tìm thấy những khác biệt nhất quán giữa người theo khuynh hướng tự do và người theo khuynh hướng bảo thủ, chủ yếu liên quan đến hai đặc điểm: Cởi mở và Tận tâm.

Nhìn chung, người theo khuynh hướng tự do cởi mở hơn, tò mò hơn và thích tìm cái mới hơn, còn người theo khuynh hướng bảo thủ ngăn nắp hơn, theo lề lối hơn và có tổ chức hơn. Khác biệt rõ nhất ở các vấn đề xã hội, kém rõ hơn ở các vấn đề kinh tế.

Một nghiên cứu lớn về cử tri Mỹ năm 2010 khẳng định rằng tính cách có vai trò, và ảnh hưởng của tính cách lên quan điểm chính trị có thể lớn ngang ảnh hưởng của học vấn hay thu nhập. Nhưng nghiên cứu cũng cho thấy các mối liên hệ khác nhau giữa vấn đề kinh tế và vấn đề xã hội, và giữa các nhóm người.

Không nơi nào giống nơi nào

Phần lớn các nghiên cứu này được thực hiện ở Mỹ. Liệu chúng có đúng ở nơi khác?

Một nghiên cứu năm 2017 sử dụng dữ liệu từ Khảo sát Giá trị Thế giới (World Values Survey) ở 21 quốc gia trên khắp các châu lục. Những phát hiện chính về tính cách và hệ tư tưởng được xác nhận. Nhưng mức độ ảnh hưởng thay đổi đáng kể giữa các quốc gia, và không dễ khái quát hóa cho toàn thế giới.

Thế nào là "bảo thủ" hay "tự do" phụ thuộc vào điều gì được xem là truyền thống trong xã hội của bạn. Ở nước này, bảo vệ truyền thống có thể có nghĩa là bảo vệ một nhà nước phúc lợi mạnh. Ở nước khác, nó có thể mang nghĩa ngược lại.

Có phải do gen?

Một nghiên cứu năm 2014 tổng hợp dữ liệu từ hơn 12.000 cặp song sinh ở năm nền dân chủ, thu thập trong suốt bốn thập kỷ. Các nhà nghiên cứu nhận thấy yếu tố di truyền đóng vai trò trong việc hình thành hệ tư tưởng chính trị, ở gần như mọi cách đo lường và trong các nhóm dân cư được nghiên cứu.

Đồng thời, họ không tìm thấy một gen đơn lẻ nào quyết định quan điểm chính trị. Ảnh hưởng ấy, nếu có, dường như đến từ hàng nghìn biến thể gen, mỗi biến thể có tác động rất nhỏ.

Điều này không có nghĩa là ai đó sinh ra đã bảo thủ hay tự do. Nó có nghĩa là những khuynh hướng nền tảng, chẳng hạn cách chúng ta phản ứng với sự bất định, thay đổi và quy tắc, có thể khiến một số quan điểm có vẻ tự nhiên hơn với ta so với những quan điểm khác. Sự giáo dục, trải nghiệm và xã hội ta sống vẫn có vai trò rất lớn.

Tư tưởng tự do không giống Đạo đức

Một trong các câu nhận định của bài kiểm tra hỏi liệu có tồn tại đúng sai tuyệt đối hay không. Người ta dễ hiểu nhầm đây là câu hỏi về việc bạn có đạo đức đến đâu. Không phải vậy.

Một nghiên cứu nổi tiếng năm 2009 cho thấy cả người theo khuynh hướng tự do lẫn bảo thủ đều quan tâm đến đạo đức, nhưng nhấn mạnh những mối quan tâm đạo đức khác nhau. Người theo khuynh hướng tự do dựa nhiều nhất vào sự quan tâm đến người khác và sự công bằng. Người theo khuynh hướng bảo thủ dựa vào một tập hợp rộng hơn các mối quan tâm một cách đồng đều hơn: sự quan tâm và công bằng, nhưng cũng cả lòng trung thành với nhóm, sự tôn trọng quyền uy và sự trong sạch hay thiêng liêng.

Nói cách khác, điểm Tư tưởng tự do cao không có nghĩa là bạn kém đạo đức hơn, và điểm thấp cũng không có nghĩa là bạn cứng nhắc hay thiếu tử tế. Sự trung thực và cách cư xử công bằng với người khác được đo bằng một khía cạnh khác, Đạo đức, thuộc Dễ chịu.

Tư tưởng tự do cũng không giống Ưa phiêu lưu. Bạn có thể mê du lịch và món ăn mới mà vẫn coi trọng truyền thống trong xã hội, hoặc ngược lại.

Điểm cao hay thấp có ý nghĩa gì?

Tư tưởng tự do cao

Bạn nhanh chóng đặt câu hỏi với quy tắc, quyền uy và lề thói, và bạn thoải mái với những vùng xám về đạo đức. Bạn có thể cởi mở với những cách tổ chức xã hội mới và hoài nghi trước câu "xưa nay vẫn làm thế".

Mặt trái có thể là bạn đánh giá thấp giá trị của những thiết chế ổn định và chuẩn mực chung, hoặc bỏ qua lý do vì sao một truyền thống ra đời ngay từ đầu.

Tư tưởng tự do thấp

Bạn coi trọng trật tự, truyền thống và những ranh giới đạo đức rõ ràng. Bạn cho rằng quy tắc và thiết chế thường chứa đựng những kinh nghiệm phải trả giá mới có được, và xã hội vận hành tốt nhất khi người ta có thể dựa vào chúng.

Mặt trái có thể là bạn chậm nhận ra khi một quy tắc đã không còn phù hợp, hoặc khó hiểu những người phá vỡ lề thói.

Cả hai mô tả đều nói về xu hướng thường gặp, không phải quy luật đúng trong mọi tình huống.

Trong cuộc sống hằng ngày

• Ở nơi làm việc: Người có điểm cao thường thách thức những nếp làm việc cũ và đề xuất cách làm mới. Người có điểm thấp thường giúp giữ gìn những gì đang hiệu quả và bảo đảm các quy tắc được tuân thủ.
• Trong các mối quan hệ: Hai người bạn đời không phải lúc nào cũng có cùng quan điểm chính trị. Khác biệt không nhất thiết là vấn đề nếu cả hai đều cảm thấy được tôn trọng.
• Khi thảo luận: Thường sẽ có ích nếu nhớ rằng người kia có lẽ không thiếu đạo đức, mà chỉ cân nhắc các giá trị theo cách khác.
• Trong xã hội: Một xã hội thường cần cả hai: những người thúc đẩy thay đổi, và những người bảo vệ những gì đang hiệu quả.

Tư tưởng tự do có thể thay đổi không?

Quan điểm chính trị ổn định đến bất ngờ. Một nghiên cứu năm 2020 theo dõi người Mỹ trong một phần lớn cuộc đời trưởng thành của họ. Thái độ chính trị ổn định một cách đáng kể trong dài hạn.

Tuy vậy, khi người ta có thay đổi, việc chuyển từ tự do sang bảo thủ phổ biến hơn chiều ngược lại. Điều đó phần nào ủng hộ quan niệm dân gian rằng con người trở nên bảo thủ hơn khi có tuổi, dù mức thay đổi nhỏ hơn nhiều so với những gì câu nói ấy ngụ ý.

Những biến cố lớn trong đời, môi trường mới và các mối quan hệ vẫn có thể thay đổi cách người ta nhìn thế giới. Và dù bạn đạt điểm ở đâu, những điều sau có thể hữu ích:

• Thử trình bày phiên bản thuyết phục nhất của một quan điểm bạn không đồng tình.
• Hỏi xem giá trị nào nằm đằng sau một lập trường, chứ không chỉ đó là lập trường gì.
• Để ý xem bạn đang phản ứng với người nói hay với điều họ nói.

Câu hỏi thường gặp

Điểm cao có nghĩa là tôi ủng hộ một đảng phái cụ thể không?

Không. Khía cạnh này phản ánh thái độ chung đối với quyền uy, truyền thống và sự chắc chắn về đạo đức. Nhiều người kết hợp các quan điểm theo những cách không khớp gọn với một đảng phái nào, và ý nghĩa của chữ "tự do" khác nhau giữa các quốc gia.

Vì sao bài kiểm tra tính cách lại hỏi về chính trị?

Vì thái độ đối với quyền uy và truyền thống là một phần ổn định trong cách con người nhìn nhận thế giới, và nó gắn với sự cởi mở với trải nghiệm. Các câu nhận định về chính trị là một cách đơn giản, dù chưa hoàn hảo, để nắm bắt thái độ đó.

Điểm cao hay điểm thấp thì tốt hơn?

Không cái nào tốt hơn. Cả hai đầu đều có điểm mạnh và điểm yếu. Nghiên cứu cho thấy người ở cả hai đầu đều quan tâm đến đạo đức, nhưng cân nhắc những giá trị khác nhau.

Tư tưởng tự do được đo thế nào trong bài kiểm tra Big Five?

Bài kiểm tra của chúng tôi dựa trên IPIP-NEO-120, trong đó mỗi khía cạnh được đo bằng bốn câu nhận định. Với Tư tưởng tự do, các câu nói về việc tự nhận mình chủ yếu theo khuynh hướng chính trị tự do và tin rằng không có đúng sai tuyệt đối, và, được tính điểm ngược, tự nhận mình chủ yếu theo khuynh hướng chính trị bảo thủ và tin rằng chúng ta nên cứng rắn với tội phạm. Hãy xem điểm số như dấu hiệu của một khuynh hướng, chứ không phải bức tranh đầy đủ về con người bạn.

Tìm hiểu điểm của bạn

Tư tưởng tự do chỉ là một trong sáu khía cạnh của Cởi mở. Bạn có thể đạt điểm thấp ở Tư tưởng tự do mà vẫn cao ở Trí tưởng tượng, Hứng thú nghệ thuật hay Trí tuệ.

Làm bài kiểm tra Big Five và xem toàn bộ hồ sơ tính cách của bạn, với đủ 30 khía cạnh.

Nguồn tham khảo

• Carney, D. R., Jost, J. T., Gosling, S. D. & Potter, J. (2008). The secret lives of liberals and conservatives: Personality profiles, interaction styles, and the things they leave behind. Political Psychology, 29(6), 807–840.
• Gerber, A. S., Huber, G. A., Doherty, D., Dowling, C. M. & Ha, S. E. (2010). Personality and political attitudes: Relationships across issue domains and political contexts. American Political Science Review, 104(1), 111–133.
• Fatke, M. (2017). Personality traits and political ideology: A first global assessment. Political Psychology, 38(5), 881–899.
• Hatemi, P. K. et al. (2014). Genetic influences on political ideologies: Twin analyses of 19 measures of political ideologies from five democracies and genome-wide findings from three populations. Behavior Genetics, 44(3), 282–294.
• Graham, J., Haidt, J. & Nosek, B. A. (2009). Liberals and conservatives rely on different sets of moral foundations. Journal of Personality and Social Psychology, 96(5), 1029–1046.
• Peterson, J. C., Smith, K. B. & Hibbing, J. R. (2020). Do people really become more conservative as they age? The Journal of Politics, 82(2), 600–611.
• Johnson, J. A. (2014). Measuring thirty facets of the Five Factor Model with a 120-item public domain inventory: Development of the IPIP-NEO-120. Journal of Research in Personality, 51, 78–89.