Vui vẻ: vì sao có người đơn giản là hạnh phúc hơn?

Trời mưa, tàu đến trễ và cuộc họp kéo dài quá giờ. Cô đồng nghiệp của bạn cười xòa, tìm ra điều gì đó hài hước để nói về chuyện này, và đến giờ ăn trưa thì tâm trạng đã vui vẻ trở lại.

Bạn cũng chẳng phải đang buồn. Chỉ là bạn không cảm thấy sự nhẹ nhõm như thế, và đôi khi bạn tự hỏi cô ấy làm cách nào.

Vì sao có người dường như mang sẵn trong mình một tâm trạng tốt, còn người khác lại trải nghiệm niềm vui một cách lặng lẽ hơn hoặc hiếm hoi hơn?

Một phần câu trả lời nằm ở điều mà các nhà tâm lý học gọi là tính vui vẻ. Trong mô hình Big Five, đây là một trong sáu khía cạnh của Hướng ngoại. Khía cạnh này mô tả mức độ thường xuyên bạn trải nghiệm những cảm xúc tích cực như niềm vui, sự hăng hái và thích thú, và bạn thể hiện chúng ra dễ dàng đến đâu.

Vui vẻ là gì?

Trong tâm lý học tính cách, vui vẻ nói về những cảm xúc tích cực: bạn cảm nhận chúng thường xuyên đến đâu, mạnh đến đâu, và chúng tô màu cho cách bạn đón nhận thế giới nhiều đến mức nào. Trong một số bảng hỏi, khía cạnh này được gọi là cảm xúc tích cực.

Người có điểm cao thường thấy mình trong những điều sau:

• Bạn tỏa ra niềm vui, và người khác nhận ra điều đó.
• Bạn có rất nhiều niềm vui, thường là trong những tình huống bình thường.
• Bạn yêu cuộc sống, kể cả khi nó không hoàn hảo.
• Bạn có xu hướng nhìn vào mặt tươi sáng của mọi chuyện.
• Bạn dễ bật cười và nhanh chóng hào hứng.

Người có điểm thấp trải nghiệm cảm xúc tích cực ít thường xuyên hơn hoặc ít mãnh liệt hơn. Điều đó không có nghĩa là họ bất hạnh hay trầm cảm. Nhiều người trong số họ vẫn bằng lòng và hài lòng, chỉ theo một cách điềm tĩnh và kín đáo hơn.

Điều cốt lõi không phải là cuộc sống của bạn có tốt đẹp hay không, mà là niềm vui và sự hăng hái trỗi dậy thường xuyên đến đâu.

Hạnh phúc phụ thuộc vào tính cách bao nhiêu?

Các nhà nghiên cứu từ lâu đã đặt câu hỏi: tính cách có thể giải thích được bao nhiêu phần cảm giác hạnh phúc (well-being) của chúng ta?

Một tổng quan lớn năm 2008 phát hiện rằng các nghiên cứu trước đó đã đánh giá thấp mối liên hệ này, một phần vì chúng gộp chung những thước đo rất khác nhau. Khi các nhà nghiên cứu ghép các thước đo tính cách và hạnh phúc một cách cẩn thận hơn, tính cách có thể giải thích tới 39% sự khác biệt về mức độ hạnh phúc giữa mọi người, và tới 63% khi đã hiệu chỉnh sai số đo lường.

Một phân tích tổng hợp (meta-analysis) lớn hơn năm 2020, với hơn 330.000 người tham gia, xác nhận rằng Nhạy cảm (neuroticism), Hướng ngoại và Tận tâm là những đặc điểm quan trọng nhất đối với cảm giác hạnh phúc. Nghiên cứu cũng cho thấy từng khía cạnh riêng lẻ dự báo mức độ hạnh phúc tốt hơn khoảng 20% so với các đặc điểm lớn. Đó là một lý do khiến việc xem xét riêng khía cạnh vui vẻ là hợp lý.

Tuy vậy, có một điểm cần lưu ý. Một nghiên cứu năm 2000 cho thấy mối liên hệ giữa Hướng ngoại và cảm xúc dễ chịu ở mức vừa đến mạnh khi người ta mô tả tâm trạng nói chung của mình, nhưng yếu hơn khi tâm trạng được đo từng thời điểm trong cuộc sống hằng ngày. Việc chúng ta nói mình thường hạnh phúc đến đâu và cảm giác thực sự trong từng khoảnh khắc không hoàn toàn giống nhau.

Hạnh phúc có nằm trong gen không?

Nếu tính cách quan trọng đến vậy, liệu hạnh phúc có di truyền không?

Một phân tích tổng hợp năm 2015 đã xem xét 30 nghiên cứu về sinh đôi và gia đình. Các ước tính dao động rất rộng, từ 0 đến 64%. Khi gộp các nghiên cứu lại, khoảng 36% sự khác biệt về mức độ hạnh phúc giữa mọi người có thể quy cho gen. Với mức độ hài lòng với cuộc sống, con số này là 32%.

Điều đó có nghĩa là gen đóng một vai trò thực sự, nhưng phần lớn sự khác biệt đến từ những yếu tố khác: hoàn cảnh sống, các mối quan hệ, sức khỏe và những lựa chọn của chúng ta. Tính vui vẻ có thể phần nào là món quà của khí chất, nhưng nó không phải số phận đã định sẵn.

Người hạnh phúc thường thành công, chứ không chỉ ngược lại

Chúng ta thường cho rằng thành công khiến con người hạnh phúc. Nghiên cứu cho thấy mũi tên cũng chỉ theo chiều ngược lại.

Một tổng quan lớn năm 2005 kết hợp các nghiên cứu cắt ngang, nghiên cứu theo dõi dọc và nghiên cứu thực nghiệm. Người hạnh phúc thành công hơn trong nhiều lĩnh vực, bao gồm hôn nhân, tình bạn, thu nhập, hiệu quả công việc và sức khỏe. Điều quan trọng là hạnh phúc thường đến trước thành công, và các tác giả lập luận rằng cảm xúc tích cực có thể góp phần tạo ra những thành công đó.

Nghiên cứu này nói về hạnh phúc và cảm xúc tích cực nói chung, không riêng khía cạnh vui vẻ. Nhưng nó gợi ý rằng những người thường cảm thấy vui có thể có một lợi thế vượt ra ngoài bản thân tâm trạng tốt.

Vui vẻ không đồng nghĩa với không bị trầm cảm

Đây là một sự phân biệt quan trọng.

Trong Big Five, cảm xúc tích cực thuộc về Hướng ngoại, còn cảm xúc tiêu cực như lo âu, buồn bã và tức giận thuộc về Nhạy cảm. Điều này có nghĩa là điểm thấp ở khía cạnh vui vẻ không giống với điểm cao ở khía cạnh Trầm cảm.

Bạn có thể hiếm khi thấy buồn mà vẫn không cảm thấy đặc biệt hào hứng. Và bạn có thể dễ rơi vào tâm trạng chán nản mà vẫn có thể bật cười và cảm nhận niềm vui sâu sắc trong những lúc tốt đẹp.

Vui vẻ cũng không giống với lạc quan theo nghĩa hẹp là kỳ vọng mọi việc sẽ diễn ra tốt đẹp. Lạc quan nói về kỳ vọng đối với tương lai, còn vui vẻ chủ yếu nói về những cảm xúc bạn đang có ngay lúc này.

Điểm số Big Five không phải là một chẩn đoán. Nếu bạn cảm thấy chán nản hay trống rỗng trong một thời gian dài, mất hứng thú với những điều trước đây từng yêu thích, hoặc tâm trạng sa sút làm hạn chế cuộc sống hằng ngày, hãy nói chuyện với bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý. Nếu bạn có ý nghĩ tự tử, hãy tìm kiếm sự giúp đỡ ngay lập tức.

Điểm cao hay thấp có ý nghĩa gì?

Vui vẻ cao

Bạn thường cảm thấy vui và hăng hái, và bạn thể hiện điều đó ra ngoài. Người khác thường thấy tâm trạng tốt của bạn dễ lây lan, và bạn có thể làm bầu không khí trong nhóm sôi nổi hơn.

Mặt trái có thể là bạn xem nhẹ những vấn đề đáng được nhìn nhận nghiêm túc, hoặc người khác cảm thấy bạn không hiểu khi họ đang gặp khó khăn.

Vui vẻ thấp

Bạn trải nghiệm cảm xúc tích cực một cách lặng lẽ hơn hoặc hiếm hoi hơn. Bạn ít khi bùng lên hào hứng, và bạn có thể tạo ấn tượng là người nghiêm túc hoặc điềm tĩnh.

Điều đó không có nghĩa là bạn bất hạnh. Nhiều người có điểm thấp vẫn bằng lòng và sâu sắc, và họ thường được đánh giá cao vì thực tế và vững vàng.

Cả hai mô tả đều nói về những xu hướng điển hình, không phải quy luật đúng trong mọi tình huống.

Trong cuộc sống hằng ngày

• Ở nơi làm việc: Người có điểm cao thường mang lại năng lượng cho cả nhóm và có thể giỏi tạo động lực cho người khác. Người có điểm thấp thường đóng góp một góc nhìn tỉnh táo, thực tế, điều rất quý giá khi cần ra quyết định.
• Trong các mối quan hệ: Một người có tính vui vẻ cao có thể muốn làm người kia vui lên khi họ buồn. Đôi khi lắng nghe lại giúp ích hơn là nhìn vào mặt tươi sáng.
• Trong đời sống xã hội: Người có điểm cao thường được xem là bạn đồng hành dễ chịu. Người có điểm thấp có thể thấy người khác nhầm sự điềm tĩnh của họ là chán chường hay không vui.
• Trong những giai đoạn khó khăn: Cảm xúc tích cực có thể là một tấm đệm, nhưng không ai vui vẻ suốt cả ngày. Cho phép bản thân được buồn cũng là điều lành mạnh.

Tính vui vẻ có thể thay đổi không?

Tính cách khá ổn định, nhưng cảm xúc tích cực có thể chịu tác động.

Một phân tích tổng hợp năm 2009 đã xem xét 51 can thiệp tâm lý học tích cực với 4.266 người tham gia. Đó là những hoạt động nhằm vun đắp cảm xúc, hành vi hoặc suy nghĩ tích cực. Tính trung bình, chúng làm tăng cảm giác hạnh phúc và giảm các triệu chứng trầm cảm.

Một tổng quan lớn năm 2017 đã gộp 207 nghiên cứu về sự thay đổi tính cách qua trị liệu và các can thiệp khác. Sự ổn định cảm xúc thay đổi nhiều nhất, tiếp theo là Hướng ngoại.

Trong một nghiên cứu dài hạn quy mô lớn trên người trưởng thành, sử dụng bảng hỏi mà các khía cạnh trong bài kiểm tra của chúng tôi được xây dựng theo, cảm xúc tích cực đi theo một đường cong, đạt đỉnh vào khoảng 60 tuổi.

Nếu bạn muốn có thêm niềm vui trong cuộc sống hằng ngày, đây là vài điều bạn có thể thử:

• Dành thời gian cho những người bạn quý mến. Các nghiên cứu về đời sống hằng ngày cho thấy việc cư xử cởi mở, hòa đồng giúp hầu hết mọi người vui lên, như được mô tả trong bài viết của chúng tôi về khía cạnh Thích giao du.
• Để ý và tận hưởng những khoảnh khắc tốt đẹp, kể cả những điều nhỏ bé.
• Làm những việc bạn từng thích, kể cả khi trước đó bạn không thấy hứng thú.
• Hãy nhớ rằng một tâm trạng điềm tĩnh không phải là vấn đề cần sửa chữa.

Câu hỏi thường gặp

Người vui vẻ có lúc nào cũng hạnh phúc không?

Không. Tính vui vẻ nói về mức độ thường xuyên bạn trải nghiệm cảm xúc tích cực, chứ không phải việc bạn tránh được cảm xúc tiêu cực. Người vui vẻ cũng biết buồn, lo lắng và tức giận.

Vui vẻ thấp có phải là dấu hiệu của trầm cảm không?

Bản thân nó thì không. Nhiều người có điểm thấp vẫn bằng lòng và khỏe mạnh. Nhưng nếu việc thiếu niềm vui đi kèm với tâm trạng chán nản kéo dài, cảm giác trống rỗng hoặc mất hứng thú, có thể nên nói chuyện với bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý.

Tôi có thể hướng nội mà vẫn vui vẻ không?

Có. Bạn có thể thích những buổi tối yên tĩnh và những nhóm nhỏ mà vẫn cảm nhận rất nhiều niềm vui. Sáu khía cạnh của Hướng ngoại không phải lúc nào cũng đi cùng nhau.

Tính vui vẻ được đo như thế nào trong bài kiểm tra Big Five?

Bài kiểm tra của chúng tôi dựa trên IPIP-NEO-120, trong đó mỗi khía cạnh được đo bằng bốn câu nhận định. Với tính vui vẻ, các câu này nói về việc tỏa ra niềm vui, có rất nhiều niềm vui, yêu cuộc sống và nhìn vào mặt tươi sáng của cuộc sống. Hãy xem điểm số như dấu hiệu của một khuôn mẫu, không phải bản mô tả đầy đủ về con người bạn.

Tìm hiểu điểm số của bạn

Vui vẻ chỉ là một trong sáu khía cạnh của Hướng ngoại. Bạn có thể cảm nhận rất nhiều niềm vui mà vẫn thích những buổi tối yên tĩnh, hoặc ít bộc lộ cảm xúc mà vẫn mê tiệc tùng.

Làm bài kiểm tra Big Five và xem toàn bộ hồ sơ tính cách của bạn với đủ 30 khía cạnh.

Nguồn tham khảo

• Steel, P., Schmidt, J. & Shultz, J. (2008). Refining the relationship between personality and subjective well-being. Psychological Bulletin, 134(1), 138–161.
• Anglim, J., Horwood, S., Smillie, L. D., Marrero, R. J. & Wood, J. K. (2020). Predicting psychological and subjective well-being from personality: A meta-analysis. Psychological Bulletin, 146(4), 279–323.
• Lucas, R. E. & Fujita, F. (2000). Factors influencing the relation between extraversion and pleasant affect. Journal of Personality and Social Psychology, 79(6), 1039–1056.
• Bartels, M. (2015). Genetics of wellbeing and its components satisfaction with life, happiness, and quality of life: A review and meta-analysis of heritability studies. Behavior Genetics, 45(2), 137–156.
• Lyubomirsky, S., King, L. & Diener, E. (2005). The benefits of frequent positive affect: Does happiness lead to success? Psychological Bulletin, 131(6), 803–855.
• Sin, N. L. & Lyubomirsky, S. (2009). Enhancing well-being and alleviating depressive symptoms with positive psychology interventions: A practice-friendly meta-analysis. Journal of Clinical Psychology, 65(5), 467–487.
• Roberts, B. W. et al. (2017). A systematic review of personality trait change through intervention. Psychological Bulletin, 143(2), 117–141.
• Terracciano, A., McCrae, R. R., Brant, L. J. & Costa, P. T. (2005). Hierarchical linear modeling analyses of the NEO-PI-R scales in the Baltimore Longitudinal Study of Aging. Psychology and Aging, 20(3), 493–506.
• Johnson, J. A. (2014). Measuring thirty facets of the Five Factor Model with a 120-item public domain inventory: Development of the IPIP-NEO-120. Journal of Research in Personality, 51, 78–89.