علایق هنری: چرا موسیقی تن بعضی‌ها را به لرزه می‌اندازد؟
آیا با شنیدن یک آهنگ یا دیدن یک نقاشی مو به تنتان سیخ می‌شود؟ جنبهٔ علایق هنری یعنی چه، پژوهش‌ها دربارهٔ لرزش زیبایی‌شناختی چه می‌گویند و چگونه سنجیده می‌شود.
این ترجمه به‌صورت خودکار تولید شده و ممکن است اشتباه داشته باشد.
آهنگی از رادیو پخش می‌شود. ترجیع‌بند اوج می‌گیرد، صدای خواننده درست در جای مناسب می‌شکند و ناگهان لرزشی را حس می‌کنید که از گردن تا بازوهایتان می‌دود. مو به تنتان سیخ می‌شود.
کسی که کنارتان نشسته تقریباً متوجه آهنگ هم نمی‌شود.
چرا موسیقی، یک نقاشی یا یک منظره بعضی‌ها را از نظر جسمی تکان می‌دهد، در حالی که دیگران کم‌وبیش بی‌تأثیر می‌مانند؟
بخشی از پاسخ شاید در چیزی باشد که روان‌شناسان آن را علایق هنری می‌نامند. در مدل پنج عامل بزرگ، این یکی از شش جنبهٔ گشودگی به تجربه است. این جنبه نشان می‌دهد فرد تا چه اندازه برای هنر و زیبایی ارزش قائل است و چقدر به‌آسانی در تجربه‌های زیبایی‌شناختی، چه در هنر و چه در طبیعت، غرق می‌شود.
علایق هنری یعنی چه؟
این نام ممکن است گمراه‌کننده باشد. این جنبه به این مربوط نیست که نقاشی می‌کنید، ساز می‌زنید یا دربارهٔ تاریخ هنر چیز زیادی می‌دانید. موضوع این است که زیبایی چقدر برایتان معنا دارد و چقدر شدید به آن واکنش نشان می‌دهید.
کسانی که نمرهٔ بالایی می‌گیرند اغلب خود را در این توصیف‌ها می‌بینند:
- به نظرتان هنر اهمیت دارد، نه فقط به‌عنوان تزئین، بلکه به‌عنوان چیزی معنادار.
- زیبایی را در چیزهایی می‌بینید که دیگران بی‌اعتنا از کنارشان می‌گذرند: نوری روی دیوار، شکل یک درخت، جمله‌ای خوش‌ساخت.
- می‌توانید کاملاً غرق موسیقی، یک فیلم یا یک منظره شوید.
- از شعر، موزه، کنسرت یا تئاتر لذت می‌برید.
- تجربه‌های زیبایی‌شناختی قوی می‌توانند شما را از نظر جسمی هم تکان دهند.
نمرهٔ بالا به این معنا نیست که استعداد یا آموزش هنری دارید، هرچند بسیاری از کسانی که نمرهٔ بالا می‌گیرند چنین‌اند. موضوع سلیقهٔ خوب یا بد هم نیست.
نکتهٔ اصلی این نیست که چه چیزی را دوست دارید، بلکه این است که زیبایی چقدر برایتان مهم است و چقدر عمیق آن را به درون خود راه می‌دهید.
لرزش: نشانهٔ گشودگی در سراسر جهان
لرزشی که بسیاری هنگام گوش دادن به موسیقی حس می‌کنند اغلب لرزش زیبایی‌شناختی یا «فریسون» (frisson) نامیده می‌شود.
رابرت مک‌کری، پژوهشگر شخصیت، متوجه شد که یکی از عبارت‌های یک آزمون شخصیت پرکاربرد، که می‌پرسد آیا افراد چنین لرزشی را تجربه کرده‌اند، در نمونه‌های آمریکایی یکی از بهترین نشانگرهای گشودگی به تجربه بود.
او سپس داده‌های 51 فرهنگ را در یک پروژهٔ بزرگ بین‌المللی بررسی کرد. در بیشتر آن‌ها، همین عبارت باز هم یکی از بهترین نشانگرهای گشودگی بود. این پدیده در همهٔ زبان‌های بررسی‌شده نیز قابل بیان بود.
مک‌کری نتیجه گرفت که لرزش زیبایی‌شناختی ظاهراً تجربه‌ای هیجانی و جهانی است و یکی از روشن‌ترین نشانه‌های شخصیت گشوده.
موضوع این نیست که چه موسیقی‌ای دوست دارید
اگر لرزش با گشودگی مرتبط است، آیا فقط به این دلیل است که افراد گشوده موسیقی پیچیده‌تری مانند موسیقی کلاسیک یا جاز گوش می‌دهند؟
مطالعه‌ای در سال 2011 دقیقاً همین را بررسی کرد. جوانان به پرسش‌هایی دربارهٔ لرزش، شخصیت، ترجیحات موسیقایی و عادت‌های شنیداری پاسخ دادند. گشودگی به تجربه قوی‌ترین پیش‌بینی‌کنندهٔ دفعات تجربهٔ لرزش با موسیقی بود.
گشودگی ترجیح ژانرهای تأملی‌تر و پیچیده‌تر را پیش‌بینی می‌کرد. اما انتخاب ژانر به نوبهٔ خود لرزش را پیش‌بینی نمی‌کرد. آنچه اهمیت داشت شیوهٔ درگیری افراد با موسیقی در زندگی روزمره بود: کسانی که بیشتر موسیقی گوش می‌دادند و برای آن ارزش بیشتری قائل بودند، لرزش را بیشتر تجربه می‌کردند.
به بیان دیگر، فهرست پخش شما نیست که مو به تنتان سیخ می‌کند، بلکه شیوهٔ گوش دادنتان است.
می‌خواهید دربارهٔ سلیقهٔ موسیقایی بیشتر بدانید؟ مقالهٔ سلیقهٔ موسیقایی شما دربارهٔ شخصیتتان چه می‌گوید را بخوانید.
سنجیده در آزمایشگاه، نه فقط گزارش‌شده
ضعف بسیاری از مطالعات این است که به گفته‌های خود افراد دربارهٔ خودشان تکیه می‌کنند. از این رو، مطالعه‌ای در سال 2016 کوشید لرزش را مستقیماً برانگیزد.
صد دانشجو یک آزمون شخصیت را تکمیل کردند و سپس به پنج قطعهٔ موسیقی گوش دادند که به این دلیل انتخاب شده بودند که اغلب در شنوندگان لرزش ایجاد می‌کنند. پژوهشگران لرزش را هم از راه خودگزارشی و هم از راه رسانایی پوست، که سنجه‌ای جسمی از برانگیختگی است، اندازه گرفتند.
کسانی که در گشودگی نمرهٔ بالاتری داشتند لرزش بیشتری تجربه کردند. این رابطه هم برای کل ویژگی و هم برای پنج جنبه از شش جنبهٔ گشودگی برقرار بود، از جمله جنبه‌ای که به علایق هنری نزدیک‌تر است. پژوهشگران معتقدند که میزان دقت افراد هنگام گوش دادن ممکن است مهم‌تر از آن باشد که پیش‌تر تصور می‌شد.
در مغز چه اتفاقی می‌افتد؟
در یک مطالعهٔ کلاسیک تصویربرداری مغزی در سال 2001، از شرکت‌کنندگان خواسته شد موسیقی‌ای را با خود بیاورند که همیشه در آن‌ها لرزش ایجاد می‌کرد. هرچه لرزش قوی‌تر می‌شد، فعالیت در نواحی‌ای از مغز که با پاداش، هیجان و برانگیختگی مرتبط‌اند تغییر می‌کرد.
این‌ها همان سامانه‌هایی هستند که به لذت‌های قوی دیگر، مانند غذا و رابطهٔ جنسی، پاسخ می‌دهند. این مطالعه شخصیت را نسنجیده بود، اما نشان می‌دهد که تجربه‌های زیبایی‌شناختی شدید فقط مسئلهٔ سلیقه نیستند. آن‌ها برخی از بنیادی‌ترین سامانه‌های ما را درگیر می‌کنند.
قدردانی از هنر با خلق هنر یکی نیست
به‌آسانی می‌توان تصور کرد که افراد با علایق هنری بالا حتماً خودشان خلاق یا هنرمندند. پژوهش‌ها تصویر دقیق‌تری ارائه می‌دهند.
مطالعه‌ای در سال 2016 با 1035 شرکت‌کننده نشان داد که گشودگی، به معنای درگیری با ادراک، خیال، زیبایی‌شناسی و هیجان، دستاورد خلاقانه در هنر را پیش‌بینی می‌کرد. در مقابل، جنبهٔ فکری‌تر این ویژگی، یعنی خردورزی، دستاورد خلاقانه در علوم را پیش‌بینی می‌کرد.
پس میان گشودگی زیبایی‌شناختی و دستاورد هنری پیوندی وجود دارد. اما این جنبه علاقه و پاسخ‌دهی را می‌سنجد، نه مهارت را. می‌توانید عمیقاً تحت تأثیر یک کنسرت قرار بگیرید بی‌آنکه بتوانید یک نت بنوازید، و یک صنعتگر ماهر ممکن است رابطه‌ای نسبتاً عملی با زیبایی داشته باشد.
علایق هنری با هیجان‌پذیری هم یکی نیست؛ هیجان‌پذیری به آگاهی از احساسات خود به‌طور کلی مربوط است، نه به‌طور خاص به واکنش به هنر و زیبایی.
نمرهٔ بالا یا پایین چه معنایی دارد؟
علایق هنری بالا
زیبایی برایتان اهمیت دارد و به‌آسانی غرق هنر، موسیقی و طبیعت می‌شوید. ممکن است به دنبال کنسرت، نمایشگاه یا مکان‌های خوش‌منظره باشید و وقتی چیزی دلتان را می‌لرزاند، واکنش شدیدی نشان دهید.
ممکن است به محیط‌های زشت یا آشفته هم حساس‌تر باشید و نادیده گرفتنشان برایتان دشوارتر باشد.
علایق هنری پایین
رابطهٔ عملی‌تری با هنر و زیبایی‌شناسی دارید. ممکن است از یک فیلم یا آهنگ خوب لذت ببرید، اما هنر را به خاطر خود هنر جست‌وجو نمی‌کنید و به‌ندرت از نظر جسمی تحت تأثیر آن قرار می‌گیرید.
این به آن معنا نیست که احساس یا عمق ندارید. بسیاری از کسانی که نمرهٔ پایینی می‌گیرند در چیزهای دیگری معنا پیدا می‌کنند، مانند آدم‌ها، کار عملی، ورزش یا حل مسائل ملموس.
هر دو توصیف به گرایش‌های معمول اشاره دارند، نه قواعدی که در هر موقعیتی صادق باشند.
در زندگی روزمره
- در محل کار: کسانی که نمرهٔ بالا می‌گیرند اغلب برای زیبایی‌شناسی در محیط و کارشان ارزش قائل‌اند، از یک ارائهٔ خوش‌طراحی تا یک کد مرتب. طراحی، فرهنگ و ارتباطات می‌توانند حوزه‌های طبیعی آن‌ها باشند.
- در روابط: تفاوت در این زمینه رایج است و به‌ندرت مشکل‌ساز می‌شود. تجربه کردن چیزها به سلیقهٔ یکدیگر می‌تواند کمک کند، مثلاً یک بار کنسرت و بار بعد یک مسابقهٔ فوتبال.
- در خانه: دکوراسیون داخلی، نور و موسیقی ممکن است برای کسانی که نمرهٔ بالا دارند مهم‌تر از آن باشد که دیگران درک کنند.
- در اوقات فراغت: پیاده‌روی در طبیعت، موزه، کنسرت و کتاب‌خوانی منابع رایج لذت برای کسانی است که نمرهٔ بالا دارند.
آیا علایق هنری می‌تواند تغییر کند؟
شخصیت نسبتاً پایدار است، اما تغییرناپذیر نیست. یک فراتحلیل بزرگ در سال 2006 نشان داد که گشودگی به تجربه به‌طور میانگین در نوجوانی افزایش و در سالمندی کاهش می‌یابد.
مطالعهٔ سال 2011 نکته‌ای عملی را مطرح می‌کند: شیوهٔ درگیری افراد با موسیقی بود که گشودگی را به لرزش پیوند می‌داد. این نشان می‌دهد که عادت‌ها ممکن است اهمیت داشته باشند. بسیاری از افراد درمی‌یابند که وقتی هنر را بهتر بشناسند، علاقه‌شان به آن بیشتر می‌شود:
- فعالانه موسیقی گوش دهید، بی‌آنکه هم‌زمان کار دیگری انجام دهید.
- با راهنما یا راهنمای صوتی که توضیح می‌دهد به چه نگاه می‌کنید، از یک نمایشگاه دیدن کنید.
- یک شعر کوتاه را آهسته و با صدای بلند بخوانید.
- توجه کنید که در محیط روزمره‌تان چه چیزی را زیبا می‌یابید.
اما دلیلی برای اجبار وجود ندارد. علایق هنری پایین شیوه‌ای کاملاً معتبر برای بودن است.
پرسش‌های متداول
آیا طبیعی است که هیچ‌وقت با موسیقی لرزش را تجربه نکنم؟
بله. همه لرزش زیبایی‌شناختی را تجربه نمی‌کنند و این نشانهٔ هیچ مشکلی نیست. پژوهش‌ها نشان می‌دهند که لرزش با گشودگی و با میزان فعالانه گوش دادن افراد مرتبط است، نه با اینکه به‌طور کلی چقدر موسیقی را دوست دارند.
آیا برای گرفتن نمرهٔ بالا باید هنرمند باشم؟
خیر. این جنبه علاقه و پاسخ‌دهی به هنر و زیبایی را می‌سنجد، نه استعداد یا آموزش هنری را.
آیا نمرهٔ بالا یعنی سلیقهٔ خوبی دارم؟
خیر. این جنبه چیزی دربارهٔ اینکه چه هنر یا موسیقی‌ای را دوست دارید نمی‌گوید، فقط نشان می‌دهد هنر و زیبایی چقدر برایتان معنا دارند.
علایق هنری در آزمون پنج عامل بزرگ چگونه سنجیده می‌شود؟
آزمون ما بر پایهٔ IPIP-NEO-120 است که در آن هر جنبه با چهار عبارت سنجیده می‌شود. برای علایق هنری، این عبارت‌ها دربارهٔ اعتقاد به اهمیت هنر و دیدن زیبایی در چیزهایی است که ممکن است دیگران متوجه آن نشوند، و همچنین (به‌صورت معکوس) علاقه نداشتن به شعر و لذت نبردن از رفتن به موزه‌های هنری. نمره را نشانهٔ یک الگو بدانید، نه توصیفی کامل از خودتان.
ببینید نمرهٔ شما کجاست
علایق هنری تنها یکی از شش جنبهٔ گشودگی به تجربه است. ممکن است در این جنبه نمرهٔ بالایی بگیرید و با این حال در تخیل یا آزاداندیشی نمره‌تان پایین باشد.
در آزمون پنج عامل بزرگ شرکت کنید و نیم‌رخ کامل خود را با هر 30 جنبه ببینید.
منابع
- McCrae, R. R. (2007). Aesthetic chills as a universal marker of openness to experience. Motivation and Emotion, 31(1), 5–11.
- Nusbaum, E. C. & Silvia, P. J. (2011). Shivers and timbres: Personality and the experience of chills from music. Social Psychological and Personality Science, 2(2), 199–204.
- Colver, M. C. & El-Alayli, A. (2016). Getting aesthetic chills from music: The connection between openness to experience and frisson. Psychology of Music, 44(3), 413–427.
- Blood, A. J. & Zatorre, R. J. (2001). Intensely pleasurable responses to music correlate with activity in brain regions implicated in reward and emotion. Proceedings of the National Academy of Sciences, 98(20), 11818–11823.
- Kaufman, S. B., Quilty, L. C., Grazioplene, R. G., Hirsh, J. B., Gray, J. R., Peterson, J. B. & DeYoung, C. G. (2016). Openness to experience and intellect differentially predict creative achievement in the arts and sciences. Journal of Personality, 84(2), 248–258.
- Roberts, B. W., Walton, K. E. & Viechtbauer, W. (2006). Patterns of mean-level change in personality traits across the life course: A meta-analysis of longitudinal studies. Psychological Bulletin, 132(1), 1–25.
- Johnson, J. A. (2014). Measuring thirty facets of the Five Factor Model with a 120-item public domain inventory: Development of the IPIP-NEO-120. Journal of Research in Personality, 51, 78–89.
