اخلاق‌مداری: چرا بعضی‌ها حتی وقتی کسی نمی‌بیند صادق می‌مانند؟
چرا بعضی‌ها حتی وقتی هرگز گیر نمی‌افتند حاضر به تقلب نیستند؟ پژوهش‌ها دربارهٔ دروغ و صداقت چه نشان می‌دهند و آزمون پنج عامل بزرگ اخلاق‌مداری را چگونه می‌سنجد.
این ترجمه به‌صورت خودکار تولید شده و ممکن است اشتباه داشته باشد.
صندوق سلف‌سرویس سوپرمارکت یکی از اجناس را حساب نکرده است. کسی متوجه نشده و هیچ‌وقت هم متوجه نخواهد شد.
بعضی‌ها بی‌آنکه لحظه‌ای فکر کنند برمی‌گردند و پولش را می‌پردازند. بعضی دیگر شانه بالا می‌اندازند و فکر می‌کنند این مشکل خود فروشگاه است. بیشتر ما احتمالاً در موقعیت مشابهی بوده‌ایم: با یک اظهارنامهٔ مالیاتی، یک گزارش هزینه یا بازی‌ای که می‌شد یواشکی جواب‌ها را دید.
چرا بعضی‌ها حتی وقتی تقلب بی‌هزینه و نامرئی است صادق می‌مانند؟
بخشی از پاسخ در چیزی است که مدل پنج عامل بزرگ آن را اخلاق‌مداری می‌نامد. اخلاق‌مداری یکی از شش جنبهٔ توافق‌پذیری است و نشان می‌دهد فرد چقدر از تقلب، فریبکاری یا سوءاستفاده از دیگران برای پیش افتادن پرهیز می‌کند.
اخلاق‌مداری یعنی چه؟
این نام ممکن است گمراه‌کننده باشد. این جنبه دربارهٔ باورهای دینی، ارزش‌های سیاسی یا اینکه به نظر شما جامعه باید چه قواعد اخلاقی‌ای داشته باشد نیست. در مدل اصلی NEO همین جنبه «رک‌گویی» (straightforwardness) نام دارد.
اخلاق‌مداری دربارهٔ این است که در عمل با مردم چگونه رفتار می‌کنید. کسانی که نمرهٔ بالایی می‌گیرند اغلب خودشان را در این موارد می‌بینند:
- استفاده از دیگران برای رسیدن به اهداف خودتان برایتان ناخوشایند است.
- ترجیح می‌دهید ببازید تا اینکه با تقلب ببرید.
- به جای بازی درآوردن، منظورتان را رک می‌گویید.
- عمداً سد راه برنامه‌های دیگران نمی‌شوید.
کسانی که نمرهٔ پایینی می‌گیرند بیشتر حاضرند وقتی به نفعشان است حقیقت را کمی جابه‌جا کنند یا حساب‌شده بازی کنند. این آن‌ها را مجرم نمی‌کند. بسیاری از آن‌ها صرفاً باور دارند که مقداری حساب‌گری و پنهان‌کاری بخشی از روال دنیاست.
نکتهٔ اصلی این نیست که چه چیزی را درست می‌دانید، بلکه این است که آیا وقتی فرصتش پیش بیاید حاضرید از دیگران سوءاستفاده کنید.
بیشتر مردم کمتر از آنچه می‌توانند دروغ می‌گویند
دو اقتصاددان، اورس فیشباخر و فرانتسیسکا فولمی-هویزی، آزمایش ساده‌ای طراحی کردند. شرکت‌کنندگان در خلوت تاس می‌انداختند و عدد را خودشان گزارش می‌کردند. هرچه عدد بالاتر بود، پول بیشتری می‌گرفتند. هیچ‌کس نمی‌توانست تک‌تک پرتاب‌ها را بررسی کند.
از آنجا که توزیع واقعی اعداد تاس معلوم است، پژوهشگران باز هم می‌توانستند ببینند در کل گروه چقدر تقلب شده است.
حدود 20 درصد تا جایی که ممکن بود دروغ گفتند. اما 39 درصد کاملاً صادق بودند، با اینکه هیچ‌کس نمی‌توانست مچشان را بگیرد. بسیاری از بقیه فقط کمی دروغ گفتند: عدد بالاتری گزارش کردند، اما نه عددی که بیشترین پول را داشت.
پس هم صداقت کامل وجود دارد و هم دروغگویی کامل، و گروه بزرگی جایی در این میان قرار می‌گیرد.
«فقط کمی» تقلب
چرا کسی کمی دروغ بگوید اما نه تا آخرش؟
نینا مازار، اون آمیر و دن آریلی در سال 2008 توضیحی پیشنهاد کردند. بیشتر مردم دوست دارند خودشان را آدم صادقی بدانند. بنابراین آن‌قدر تقلب می‌کنند که سودی ببرند، اما نه آن‌قدر که مجبور شوند خودشان را دروغگو ببینند.
در آزمایش نخست آن‌ها، شرکت‌کنندگانی که اول سعی کردند ده فرمان را به یاد بیاورند، در تکلیف بعدی کمتر تقلب کردند. این نتیجه مشهور شد. اما وقتی 25 گروه پژوهشی آزمایش را با یک پروتکل مشترک و نزدیک به 5,800 شرکت‌کننده تکرار کردند، اثر یادآوری اخلاقی از بین رفت.
این ایده که مردم از تصویری که از خود دارند محافظت می‌کنند همچنان تأثیرگذار است، اما ترفندهای ساده برای صادق‌تر کردن مردم کمتر از آنچه در ابتدا تصور می‌شد قابل‌اتکا از آب درآمده‌اند.
چه کسی دروغ می‌گوید؟ شخصیت تفاوت ایجاد می‌کند
موقعیت اهمیت دارد. فراتحلیلی روی 565 آزمایش به قلم فیلیپ گرلاخ و همکارانش نشان داد که عدم صداقت به عواملی مانند اندازهٔ پاداش بستگی داشت، اما به ویژگی‌های فرد، مانند جنسیت و سن، هم وابسته بود.
شخصیت چه؟ دانیل هک و همکارانش 16 پژوهش با بیش از 5,000 شرکت‌کننده را دوباره تحلیل کردند که همه در یک تکلیف تاس فرصت تقلب داشتند.
قوی‌ترین پیش‌بینی‌کننده ویژگی‌ای به نام «صداقت-فروتنی» (Honesty-Humility) از مدل شخصیت HEXACO بود. هرچه نمرهٔ افراد در این ویژگی بالاتر بود، احتمال تقلبشان کمتر بود. پژوهشگران اندازهٔ این اثر را متوسط تا بزرگ توصیف کردند و این اثر فارغ از دیگر ویژگی‌ها، سن و جنسیت پابرجا ماند.
از میان ویژگی‌های پنج عامل بزرگ، فقط توافق‌پذیری با تقلب مرتبط بود، اما چیزی فراتر از صداقت-فروتنی به پیش‌بینی اضافه نکرد.
چرا این موضوع اینجا اهمیت دارد؟ صداقت-فروتنی یکی از پنج عامل بزرگ نیست، اما با دو جنبهٔ توافق‌پذیری، یعنی اخلاق‌مداری و فروتنی، هم‌پوشانی زیادی دارد. این پژوهش جنبهٔ اخلاق‌مداری را مستقیماً نسنجید، اما نشان می‌دهد که گرایش به سوءاستفاده نکردن از دیگران چیزی است که مردم واقعاً در آن با هم فرق دارند و این تفاوت در رفتار هم دیده می‌شود، نه فقط در پرسش‌نامه‌ها.
اخلاق‌مداری با پیروی از قواعد یکی نیست
به‌راحتی می‌توان اخلاق‌مداری را با وظیفه‌مداری، یکی از جنبه‌های وظیفه‌شناسی، اشتباه گرفت.
وظیفه‌مداری دربارهٔ وفای به قول، پیروی از قواعد و انجام دادن کارهایی است که به آن‌ها متعهد شده‌اید. اخلاق‌مداری دربارهٔ سوءاستفاده نکردن از دیگران است.
دو کارمند را تصور کنید. یکی همیشه فرم‌ها را درست پر می‌کند و سر وقت می‌آید، اما با کمال میل ایدهٔ همکارش را به نام خودش تمام می‌کند. دیگری در کارهای اداری شلخته است، اما هرگز همکارش را فریب نمی‌دهد. اولی در وظیفه‌مداری بالاست و دومی در اخلاق‌مداری.
اخلاق‌مداری با آزاداندیشی هم فرق دارد؛ آزاداندیشی دربارهٔ نگرش به اقتدار و سنت است، نه دربارهٔ اینکه چقدر صادقانه با مردم رفتار می‌کنید.
نمرهٔ پایین نشانهٔ روان‌آزاری (سایکوپاتی) یا هیچ اختلال دیگری نیست. فریبکاری و بی‌رحمی در شکل‌های افراطی‌شان در مقالهٔ هستهٔ تاریک شخصیت توصیف شده‌اند، اما یک نیم‌رخ عادی پنج عامل بزرگ نمی‌تواند چیزی را تشخیص دهد.
نمرهٔ بالا یا پایین چه معنایی دارد؟
اخلاق‌مداری بالا
رک و بی‌شیله‌پیله‌اید و نیاز چندانی به تظاهر یا فریبکاری نمی‌بینید. مردم معمولاً به‌راحتی با شما ارتباط برقرار می‌کنند، چون می‌دانند با چه کسی طرف‌اند.
روی دیگر سکه این است که وقتی دیگران حساب‌شده بازی می‌کنند ممکن است غافلگیر شوید و مذاکره یا سیاست‌بازی‌های محل کار برایتان فرساینده باشد.
اخلاق‌مداری پایین
بیشتر حاضرید حساب‌شده عمل کنید و دستتان را رو نکنید. در برخی موقعیت‌ها، مانند مذاکرات سخت یا بازارهای رقابتی، این می‌تواند یک مزیت باشد.
این به معنای بی‌اصول بودن نیست. اغلب نشان‌دهندهٔ این باور است که مقداری حساب‌گری لازم است و دیگران هم همین کار را می‌کنند. اما اگر دیگران بفهمند از آن‌ها سوءاستفاده کرده‌اید، بازسازی اعتماد ممکن است دشوار باشد.
هر دو توصیف دربارهٔ گرایش‌های معمول‌اند، نه قاعده‌هایی که در هر موقعیتی صدق کنند.
در زندگی روزمره
- در محل کار: افراد با نمرهٔ بالا اغلب همکارانی قابل‌اعتماد و مدیرانی منصف دیده می‌شوند. افراد با نمرهٔ پایین شاید راحت‌تر از پس سیاست‌بازی و مذاکره برآیند، اما در خطر از دست دادن اعتماد دیگران در طول زمان‌اند.
- در رابطه‌ها: صداقت پایهٔ بیشتر رابطه‌های نزدیک است. افراد با نمرهٔ بالا اغلب همین صراحت را از شریک زندگی‌شان انتظار دارند و ممکن است از فریب عمیقاً آزرده شوند.
- در بازی و ورزش: بعضی‌ها هرگز دلشان نمی‌آید در یک بازی رومیزی تقلب کنند، حتی در برابر بچه‌ها. بعضی دیگر ترفندهای کوچک را بخشی از سرگرمی می‌دانند.
- پول و فرم‌ها: اظهارنامهٔ مالیاتی، درخواست بازپرداخت هزینه‌ها و بیمه موقعیت‌های کلاسیکی‌اند که هیچ‌کس نظارت نمی‌کند و تفاوت‌ها در آن‌ها آشکار می‌شود.
آیا اخلاق‌مداری می‌تواند تغییر کند؟
شخصیت نسبتاً پایدار است، اما ثابت و تغییرناپذیر نیست. پژوهش بسیار بزرگ کریستوفر سوتو و همکارانش بیش از 1.2 میلیون نفر 10 تا 65 ساله را با هم مقایسه کرد. در میان بزرگسالان، تفاوت‌های سنی عمدتاً در جهت پختگی و سازگاری بیشتر بود. این پژوهش به جای دنبال کردن افراد یکسان در طول زمان، گروه‌های سنی را مقایسه کرد؛ پس تفاوت میان سنین را نشان می‌دهد، نه تغییر درون هر فرد.
در عین حال، پژوهش‌ها دربارهٔ تقلب نشان می‌دهند که موقعیت اهمیت زیادی دارد. پاداش‌های بزرگ و خطر کم بیشتر مردم را وسوسه می‌کند. اگر می‌خواهید بیشتر مطابق ارزش‌هایتان عمل کنید، شاید تغییر دادن محیط اطرافتان مؤثرتر از تکیه بر اراده باشد:
- به جای امتحان کردن خودتان، از موقعیت‌هایی که تقلب در آن‌ها آسان و وسوسه‌انگیز است دوری کنید.
- پیش از آنکه وسوسه سر برسد، از قبل تصمیم بگیرید چگونه عمل خواهید کرد.
- به آدمی که آن طرف ماجراست فکر کنید، نه فقط به یک نظام انتزاعی.
- دربارهٔ استثناهای کوچکی که برای خودتان قائل می‌شوید با خودتان صادق باشید.
پرسش‌های متداول
آیا نمرهٔ بالا یعنی من آدم بهتری هستم؟
نه. این جنبه یک گرایش را می‌سنجد، نه ارزش شما به‌عنوان یک انسان را. منش اخلاقی چیزهای بسیار بیشتری را در بر می‌گیرد، مانند شفقت، شجاعت و انصاف، و ممکن است در اخلاق‌مداری نمرهٔ بالایی بگیرید و باز هم نقاط کور دیگری داشته باشید.
آیا نمرهٔ پایین یعنی من آدم ناصادقی هستم؟
نه لزوماً. افراد با نمرهٔ پایین بیشتر حاضرند حساب‌شده عمل کنند، اما بسیاری از آن‌ها برای آنچه قابل‌قبول می‌دانند مرزهای روشنی دارند. نمره چیزی دربارهٔ یک گرایش می‌گوید، نه دربارهٔ کارهای مشخص.
چرا بیشتر مردم فقط کمی دروغ می‌گویند؟
به گفتهٔ مازار و همکارانش، بیشتر ما می‌خواهیم خودمان را صادق ببینیم. دروغ‌های کوچک را می‌شود توجیه کرد، اما دروغ‌های بزرگ را نه. به همین دلیل است که بسیاری از مردم در آزمایش‌ها کمی تقلب می‌کنند، اما نه به اندازه‌ای که می‌توانستند.
اخلاق‌مداری در آزمون پنج عامل بزرگ چگونه سنجیده می‌شود؟
آزمون ما بر پایهٔ IPIP-NEO-120 است که در آن هر جنبه با چهار عبارت سنجیده می‌شود. در مورد اخلاق‌مداری، هر چهار عبارت معکوس‌اند: استفاده از دیگران برای رسیدن به اهداف خود، تقلب برای جلو افتادن، سوءاستفاده از دیگران و مانع شدن در اجرای برنامه‌های دیگران. نمره را نشانهٔ یک الگو بدانید، نه توصیفی کامل از خودتان.
ببینید نمرهٔ شما کجاست
اخلاق‌مداری فقط یکی از شش جنبهٔ توافق‌پذیری است. ممکن است بسیار صادق باشید و باز هم در اعتماد یا همدردی نمرهٔ پایینی داشته باشید.
آزمون پنج عامل بزرگ را انجام دهید و نیم‌رخ کامل خود را با هر 30 جنبه ببینید.
منابع
- Fischbacher, U. & Föllmi-Heusi, F. (2013). Lies in disguise: An experimental study on cheating. Journal of the European Economic Association, 11(3), 525–547.
- Mazar, N., Amir, O. & Ariely, D. (2008). The dishonesty of honest people: A theory of self-concept maintenance. Journal of Marketing Research, 45(6), 633–644.
- Verschuere, B. et al. (2018). Registered Replication Report on Mazar, Amir, and Ariely (2008). Advances in Methods and Practices in Psychological Science, 1(3), 299–317.
- Gerlach, P., Teodorescu, K. & Hertwig, R. (2019). The truth about lies: A meta-analysis on dishonest behavior. Psychological Bulletin, 145(1), 1–44.
- Heck, D. W., Thielmann, I., Moshagen, M. & Hilbig, B. E. (2018). Who lies? A large-scale reanalysis linking basic personality traits to unethical decision making. Judgment and Decision Making, 13(4), 356–371.
- Soto, C. J., John, O. P., Gosling, S. D. & Potter, J. (2011). Age differences in personality traits from 10 to 65: Big Five domains and facets in a large cross-sectional sample. Journal of Personality and Social Psychology, 100(2), 330–348.
- Johnson, J. A. (2014). Measuring thirty facets of the Five Factor Model with a 120-item public domain inventory: Development of the IPIP-NEO-120. Journal of Research in Personality, 51, 78–89.
