هیجان‌خواهی: چرا بعضی آدم‌ها به آدرنالین نیاز دارند؟
بعضی‌ها برای سقوط آزاد با چتر نام‌نویسی می‌کنند و بعضی دیگر روی چهارپایه سرشان گیج می‌رود. هیجان‌خواهی چیست، پژوهش‌ها چه می‌گویند و چگونه سنجیده می‌شود؟
این ترجمه به‌صورت خودکار تولید شده و ممکن است اشتباه داشته باشد.
دو دوست بالای بلندترین ترن هوایی شهربازی ایستاده‌اند. یکی نیشش باز است و هنوز سواری تمام نشده می‌خواهد دوباره سوار شود. دیگری چشم‌هایش را بسته و ثانیه‌ها را تا پایانش می‌شمارد.
اواخر همان سال، اولی در دورهٔ سقوط آزاد با چتر نام‌نویسی می‌کند. دومی به یک پیاده‌روی در جنگل راضی است.
چرا بعضی آدم‌ها دقیقاً به سراغ چیزهایی می‌روند که قلب دیگران را به شکلی ناخوشایند به تپش می‌اندازد؟
بخشی از پاسخ در چیزی است که روان‌شناسان آن را هیجان‌خواهی می‌نامند. در مدل پنج عامل بزرگ، این یکی از شش جنبه برون‌گرایی است. این ویژگی توصیف می‌کند که برای اینکه زندگی را جالب حس کنید چقدر به تحریک، هیجان و شدت نیاز دارید.
هیجان‌خواهی یعنی چه؟
در روان‌شناسی شخصیت، هیجان‌خواهی نیاز به احساس‌های قوی و گرایش به حوصله‌سررفتن در زمان آرامش را توصیف می‌کند. پژوهشگران اغلب از مفهومی بسیار نزدیک به آن، یعنی «حس‌جویی» (sensation seeking)، استفاده می‌کنند که دهه‌هاست مطالعه می‌شود.
افرادی که نمرهٔ بالایی می‌گیرند اغلب خودشان را در این موارد می‌بینند:
- هیجان را دوست دارید و بدون آن زود حوصله‌تان سر می‌رود.
- به دنبال ماجراجویی و هیجان‌های تازه‌اید.
- گاهی بی‌آنکه خوب فکر کنید ریسک می‌کنید.
- می‌توانید کاملاً رها شوید و دیوانه‌وار و بی‌پروا رفتار کنید.
- موسیقی بلند، شلوغی و محیط‌های پرشتاب به شما انرژی می‌دهند، نه استرس.
افرادی که نمرهٔ پایینی می‌گیرند آرامش و پیش‌بینی‌پذیری را ترجیح می‌دهند. سروصدا، شلوغی و خطر برایشان ناخوشایند است، نه هیجان‌انگیز. این به آن معنا نیست که آدم‌های کسل‌کننده‌ای هستند. آن‌ها فقط از زندگی آرام‌تر به اندازهٔ کافی تحریک می‌گیرند.
نکتهٔ اصلی شجاعت نیست، بلکه این است که پیش از آنکه زندگی هیجان‌انگیز به نظر برسد به چه شدتی نیاز دارید.
هیجان‌جویان در بسیاری از حوزه‌ها ریسک بیشتری می‌کنند
آیا علاقه به هیجان فقط در ورزش‌های خطرناک خود را نشان می‌دهد؟ پژوهش‌ها نشان می‌دهند دامنهٔ آن گسترده‌تر است.
پژوهشگران در مطالعه‌ای روی 260 دانشجو، ریسک‌پذیری را در شش حوزه بررسی کردند: سیگار کشیدن، نوشیدن الکل، مواد مخدر، رابطهٔ جنسی، رانندگی و قمار. آن‌ها این‌ها را در قالب یک سنجهٔ ریسک‌پذیری کلی در هر شش حوزه ترکیب کردند. ریسک‌پذیری کلی با حس‌جویی تکانشی، پرخاشگری و اجتماعی بودن مرتبط بود، اما نه با روان‌رنجوری یا مقیاس فعالیت در آن پرسش‌نامه.
همین مقاله پژوهش‌های زیستی دربارهٔ حس‌جویی را نیز مرور کرد، از جمله ارتباط با یک ژن گیرندهٔ دوپامین و با آنزیم مونوآمین اکسیداز. نویسندگان همچنین به رفتارهای مشابه در جانوران دیگر اشاره کردند.
این به آن معنا نیست که هیجان‌جویی را ژن‌ها تعیین می‌کنند. اما نشان می‌دهد که نیاز به هیجان ریشه‌هایی عمیق‌تر از تربیت و عادت‌ها دارد.
پرندگان بیس جامپ آن کسانی نیستند که فکر می‌کنید
وقتی مردم ورزشکاران رشته‌های خطرناک را تصور می‌کنند، بسیاری بی‌باکانی بی‌ملاحظه را در ذهن می‌آورند. مطالعه‌ای روی پرندگان بیس جامپ (BASE jumping)، یعنی کسانی که از روی پل‌ها، صخره‌ها و ساختمان‌ها با چتر می‌پرند، تصویر دقیق‌تری به دست می‌دهد.
پژوهشگران شخصیت 98 پرنده را یک روز پیش از پرش از یک پل سنجیدند و هورمون‌های استرس را پیش و پس از پرش در بزاقشان اندازه گرفتند. این پرندگان در مجموع بسیار تاب‌آور، خودراهبر، پیگیر و آمادهٔ پذیرش خطر بودند.
اما همه یکسان نبودند. پژوهشگران سه گروه را شناسایی کردند: پرندگان باتجربه با احساس تسلط قوی، پرندگان اعتمادکننده و همکاری‌جو که پاسخ هورمون استرس کمی نشان می‌دادند و پیش از پرش حمایت اجتماعی داشتند، و پرندگان شجاعی که با وجود اضطراب و تجربهٔ کم می‌پریدند.
این مطالعه از پرسش‌نامهٔ شخصیتی دیگری غیر از پنج عامل بزرگ استفاده کرد. اما نشان می‌دهد که علاقه به هیجان لزوماً به معنای قضاوت ضعیف نیست. بسیاری از هیجان‌جویان با دقت آماده می‌شوند و کاملاً بر کار خود مسلط‌اند.
اگر شما همان کسی هستید که هنگام فیلم ترسناک پشت کوسن پنهان می‌شود، شاید مقالهٔ ما دربارهٔ اینکه چرا بعضی آدم‌ها ترسیدن را دوست دارند برایتان جالب باشد.
هیجان‌جویی در نوجوانی به اوج می‌رسد
بسیاری از والدین متوجه می‌شوند که نوجوانان ناگهان انگار تشنهٔ خطر شده‌اند. پژوهش‌ها این برداشت را تأیید می‌کنند.
مطالعه‌ای روی 935 نفر 10 تا 30 ساله حس‌جویی و تکانشگری را جداگانه سنجید، هم با پرسش‌نامه و هم با تکالیف رفتاری. حس‌جویی میان 10 تا 15 سالگی افزایش یافت و سپس کاهش یافت یا ثابت ماند. در مقابل، تکانشگری از 10 سالگی به‌طور پیوسته کاهش یافت.
پژوهشگران مطرح کردند که ترکیب میلی قوی به هیجان و خودمهارگری‌ای که هنوز در حال رشد است ممکن است توضیح دهد چرا ریسک‌پذیری در میانهٔ نوجوانی این‌قدر رایج است.
هیجان‌خواهی همان تکانشگری نیست
این تمایز مهمی است و مطالعهٔ بالا نشان می‌دهد چرا.
هیجان‌خواهی به این مربوط است که به چه چیزی کشیده می‌شوید: شدت، تازگی و هیجان. تکانشگری به این مربوط است که چقدر خوب می‌توانید جلوی خود را بگیرید. در پنج عامل بزرگ، تسلیم شدن در برابر هوس‌ها و خواسته‌ها را جنبه بی‌اعتدالی در روان‌رنجوری می‌سنجد.
می‌توانید هیجان را دوست داشته باشید و در عین حال با دقت برنامه‌ریزی کنید، مانند بسیاری از پرندگان بیس جامپ. و می‌توانید تکانشی باشید بی‌آنکه دنبال هیجان باشید، مثلاً با خوردن، خرید کردن یا گشتن در شبکه‌های اجتماعی بیش از آنچه قصد داشتید.
هیجان‌خواهی همچنین با ماجراجویی، یکی از جنبه‌های گشودگی به تجربه، فرق دارد. ماجراجویی به ترجیح تنوع و تجربه‌های تازه مربوط است، مانند امتحان کردن غذای جدید یا سفر به جاهای ناآشنا. هیجان‌خواهی به شدت مربوط است. می‌توانید عاشق کشف فرهنگ‌های تازه باشید و هیچ میلی به پریدن از هواپیما نداشته باشید.
نمرهٔ بالا یا پایین چه معنایی دارد؟
هیجان‌خواهی بالا
از شدت، سرعت و ماجراجویی لذت می‌برید. در دوره‌های آرام زود حوصله‌تان سر می‌رود و اغلب به دنبال تجربه‌های تازه‌ای هستید که ضربان قلبتان را بالا ببرد.
روی دیگر سکه این است که ممکن است خطرهایی کنید که جبرانشان دشوار است، مثلاً در مورد پول، الکل، رانندگی یا سلامتتان.
هیجان‌خواهی پایین
محیط‌های آرام و قابل‌پیش‌بینی را ترجیح می‌دهید و برای لذت بردن از زندگی به هیجان نیاز ندارید. محیط‌های پرسروصدا و فعالیت‌های پرخطر برایتان ناخوشایندند، نه سرگرم‌کننده.
این می‌تواند شما را فردی باثبات و مطمئن برای تکیه کردن کند. خطر اصلی این است که تجربه‌هایی را از دست بدهید که در واقع از آن‌ها لذت می‌بردید.
هر دو توصیف دربارهٔ گرایش‌های معمول‌اند، نه قاعده‌هایی که در هر موقعیتی صدق کنند.
در زندگی روزمره
- در محیط کار: افراد با نمرهٔ بالا اغلب در شغل‌هایی با تنوع، سرعت و کمی خطر شکوفا می‌شوند. افراد با نمرهٔ پایین اغلب نقش‌های باثبات با روال‌های روشن را ترجیح می‌دهند.
- در روابط: ممکن است یکی از دو طرف سفرهای ناگهانی و ماجراهای تازه بخواهد و دیگری به روال و امنیت اهمیت دهد. یک در میان رفتن به سراغ هر دو می‌تواند خوب جواب دهد.
- در مسائل مالی: افراد با نمرهٔ بالا ممکن است به قمار یا سرمایه‌گذاری‌های پرخطر کشیده شوند. تعیین محدودیت از پیش، پیش از آنکه هیجان کنترل را به دست بگیرد، می‌تواند کمک کند.
- در رانندگی: سرعت می‌تواند راهی وسوسه‌انگیز برای تخلیهٔ هیجان‌خواهی باشد. یک روز رانندگی در پیست یا یک ورزش جای امن‌تری برای تجربهٔ هیجانی مشابه است.
آیا هیجان‌خواهی می‌تواند تغییر کند؟
بله، و با افزایش سن به‌طور محسوسی تغییر می‌کند.
در یک مطالعهٔ طولی بزرگ روی بزرگسالان، که با پرسش‌نامه‌ای انجام شد که جنبه‌های آزمون ما بر اساس آن طراحی شده‌اند، هیجان‌خواهی در اوایل بزرگسالی بیشترین کاهش را داشت. تا 30 سالگی، از اوج خود در نوجوانی به‌طور چشمگیری پایین آمده بود.
این به آن معنا نیست که باید نیازتان به هیجان را سرکوب کنید. اما می‌توانید آن را به سمت امن‌تری هدایت کنید:
- فعالیت‌هایی پیدا کنید که شدت را همراه با کنترل فراهم می‌کنند، مانند صخره‌نوردی، هنرهای رزمی یا ورزش‌های گروهی.
- پیش از قرار گرفتن در موقعیت، حد خود را برای پول، الکل و سرعت تعیین کنید.
- توجه کنید کی بی‌حوصلگی شما را به سمت خطرهایی می‌کشاند که در غیر این صورت نمی‌کردید.
- اگر نمرهٔ پایینی دارید، گاهی یک قدم کوچک بیرون از منطقهٔ امن خود بردارید. شاید از آنچه انتظار دارید لذت‌بخش‌تر باشد.
اگر ریسک‌پذیری به مشکلاتی در زمینهٔ قمار، الکل، مواد مخدر یا رفتارهای خطرناک منجر می‌شود، عاقلانه است با پزشک یا روان‌شناس صحبت کنید. نمرهٔ آزمون پنج عامل بزرگ تشخیص بالینی نیست، اما می‌تواند به شما کمک کند بفهمید چه چیزی شما را به حرکت درمی‌آورد.
پرسش‌های متداول
آیا افرادی که هیجان‌خواهی بالایی دارند بیشتر دچار حادثه می‌شوند؟
آن‌ها به‌طور میانگین ریسک بیشتری می‌کنند، پس احتمال اینکه اتفاق بدی بیفتد بیشتر است. اما بسیاری از هیجان‌جویان محتاط و به‌خوبی آماده‌اند. خطرجویی و بی‌ملاحظگی یکی نیستند.
آیا می‌توانم درون‌گرا باشم و همچنان هیجان را دوست داشته باشم؟
بله. می‌توانید جمع‌های کوچک و شب‌های آرام را ترجیح دهید و باز هم عاشق اسکی پرسرعت، فیلم‌های ترسناک یا سفر تنها به جاهای دورافتاده باشید. شش جنبه برون‌گرایی همیشه با هم همراه نیستند.
آیا هیجان‌جویی نشانهٔ ADHD یا اعتیاد است؟
به‌خودی‌خود نه. هیجان‌خواهی یک تفاوت شخصیتی عادی است. ADHD (اختلال نقص توجه و بیش‌فعالی) و اعتیاد وضعیت‌های بالینی‌اند که به ارزیابی تخصصی نیاز دارند و با آزمون شخصیت قابل تشخیص نیستند.
هیجان‌خواهی در آزمون پنج عامل بزرگ چگونه سنجیده می‌شود؟
آزمون ما بر پایهٔ IPIP-NEO-120 است که در آن هر جنبه با چهار عبارت سنجیده می‌شود. برای هیجان‌خواهی، این عبارت‌ها دربارهٔ دوست داشتن هیجان، به دنبال ماجراجویی بودن، لذت بردن از بی‌پروا بودن و دیوانه‌وار و بی‌پروا رفتار کردن است. نمره را نشانهٔ یک الگو بدانید، نه توصیف کاملی از خودتان.
ببینید نمرهٔ شما کجاست
هیجان‌خواهی فقط یکی از شش جنبه برون‌گرایی است. می‌توانید عاشق آدرنالین باشید و در جمع ساکت باشید، یا از خطر دوری کنید و باز هم جان مهمانی باشید.
آزمون پنج عامل بزرگ را انجام دهید و نیم‌رخ کامل خود را با هر 30 جنبه ببینید.
منابع
- Zuckerman, M. & Kuhlman, D. M. (2000). Personality and risk-taking: Common biosocial factors. Journal of Personality, 68(6), 999–1029.
- Monasterio, E., Mei-Dan, O., Hackney, A. C., Lane, A. R., Zwir, I., Rozsa, S. & Cloninger, C. R. (2016). Stress reactivity and personality in extreme sport athletes: The psychobiology of BASE jumpers. Physiology & Behavior, 167, 289–297.
- Steinberg, L., Albert, D., Cauffman, E., Banich, M., Graham, S. & Woolard, J. (2008). Age differences in sensation seeking and impulsivity as indexed by behavior and self-report: Evidence for a dual systems model. Developmental Psychology, 44(6), 1764–1778.
- Terracciano, A., McCrae, R. R., Brant, L. J. & Costa, P. T. (2005). Hierarchical linear modeling analyses of the NEO-PI-R scales in the Baltimore Longitudinal Study of Aging. Psychology and Aging, 20(3), 493–506.
- Johnson, J. A. (2014). Measuring thirty facets of the Five Factor Model with a 120-item public domain inventory: Development of the IPIP-NEO-120. Journal of Research in Personality, 51, 78–89.
